Επιφυλλίδα

Δούλοι εξουσιομανείς

Σε κεντρική λεωφόρο της Αθήνας, μία έκθεση αυτοκινήτων διαφημίζει την αστραφτερή της πραμάτεια γράφοντας με τεράστια γράμματα στη γυάλινη προθήκη: «Η εξουσία της οδήγησης». Δεν είναι ένας και μοναδικός ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιούνται οι λέξεις- το γνωρίζουν και τα μικρά παιδιά. Φτάνει να σκεφτεί κανείς τον τρόμο που προκαλούσε μέσα στη δικτατορία το άκουσμα της λέξης «εξουσία», ώστε να του είναι αδύνατον να χωνέψει τη χρησιμοποίησή της για διαφημιστικούς λόγους. Προ παντός για διαφημιστικούς λόγους. Όταν η «εξουσία» έχει προκαλέσει- και εξακολουθεί να προκαλεί- τόσα δεινά στην ανθρωπότητα, το να θέλεις να κάνεις τον καθένα κοινωνό και συνεργό της, σε μια υποδεέστερη, έστω, μορφή από κείνη που διατηρεί η πολιτική της εκδοχή, δεν διαφέρει από το να τον εξοικειώνεις με το πιο σκοτεινό και αβυσσαλέο πρόσωπό της. Κάτι ακόμη χειρότερο: Να φτιασιδώνεις το πρόσωπό της ώστε ό,τι έχει προκαλέσει η εξουσία να χάνει το δριμύτατο ηθικό του βάρος, με αποτέλεσμα να φαίνεται πως βράζουν στο ίδιο καζάνι εξουσιαστές και εξουσιαζόμενοι. Ο Μπους, δηλαδή, ως συμβολική έκφραση της εξουσίας, ομοτράπεζος με τους γονείς των σκοτωμένων στρατιωτών στο Ιράκ. Ή ο Πούτιν και ο Μπλερ, καθώς θα τους μετέρχονται οι ιστορικοί ως αναπόφευκτα «σημεία» συνεννόησης, να μεταβάλλονται σχεδόν σε πρόσωπα της «μοίρας».

Αν η εξουσία επιβιώνει άλλοτε απροκάλυπτα επιθετική και άλλοτε «δημοκρατικότατα» καιροφυλακτούσα, είναι γιατί στις 99% των περιπτώσεων δεν τρομάζει ο εξουσιαστής στη θέα του εξουσιαζομένου, αλλά γιατί ο εξουσιαζόμενος ονειροπολεί πως πρόκειται να εκδικηθεί αν συμβεί και πάρει «το πάνω χέρι». Όσο μεγάλος κι αν είναι ο αριθμός των φύσει και θέσει εξουσιαστών, θα συρρικνωνόταν ώς την εξαφάνιση αν δεν ανανεωνόταν και δεν πλουτιζόταν διαρκώς με άτομα που ανήκουν στο στρατόπεδο των εξουσιαζομένων. Κι εδώ επιστρέφουμε στην αφετηρία μας, τη διαφήμιση που θέλει την οδήγηση να μεταβάλλεται σε στοιχείο εξουσίας. Όταν αναγνωρίζεις την εξουσία ως τόσο άμεση προοπτική στον καθένα (ο καθένας πια κρατάει ή μπορεί να κρατήσει ένα τιμόνι), του δίνεις ταυτόχρονα και συγχωροχάρτι για όλα τα εγκλήματα που θα μπορούσε να διαπράξει, καθώς η πολιτική εξουσία ακόμη κι αν λογοδότησε δεν έπαθε ποτέ το παραμικρό, δεν ζημιώθηκε στο ελάχιστο, για τα εγκλήματά της. Το πολύ πολύ η συγκεκριμένη πολιτική εξουσία που εγκλημάτησε να αντικαταστάθηκε από μία άλλη ηπιότερης μορφής. Σκεφθείτε λοιπόν το συστατικό της αυτό στοιχείο, να εγκληματεί χωρίς κυρώσεις, να μπορεί να το εγκολπωθεί ο καθένας που κρατάει ή πρόκειται να κρατήσει τιμόνι στα χέρια του. Σάμπως να είναι εντελώς ανώδυνη η κόλαση που ζούμε χάρη στο αυτοκίνητο και να χρειάζεται να αναγνωρισθεί το στοιχείο τής εξουσίας στον οδηγό του ώστε με τη μεγέθυνση της απόλαυσης που προκαλεί αυτή το «όποιον πάρει ο Χάρος» να ακούγεται σχεδόν ως κάτι ειδυλλιακό.

Αλλά οποιοσδήποτε αισθανθεί πως με κάτι τόσο άμεσο και απλό όπως είναι η οδήγηση μπορεί να μεταβληθεί σε κάτι τόσο σπουδαίο και αναγνωρίσιμο, όπως είναι ένας πολιτικός ή ένας σταρ, αυτόματα φαίνεται την έννοια της εξουσίας να τη δικαιούνται και να μπορούν να τη μοιραστούν οι πάντες, έστω κι αν στην ουσία δεν γεύονται παρά ένα ψίχουλό της. Όμως η όρεξη έχει ανοίξει στον καθένα πια για όλο και μεγαλύτερα κομμάτια της που, προκειμένου να κατακτηθούν, ακόμη και το έγκλημα μοιάζει κάτι εντελώς αμελητέο. Αν στο άκουσμα της λέξης «εξουσία» παύει να προκαλείται αποστροφή και αηδία, το αμέσως επόμενο βήμα δεν είναι η απάθεια, αλλά η θεοποίησή της. Όταν όμως η εξουσία θεοποιείται χάρη σε ανθρώπους που και τα απλούστερα μέσα επικοινωνίας τα μεταβάλλουν σε αποδεικτικά τής υπεροχής τους, ενώ τα ίδια ακριβώς μέσα τα διαθέτουν και όλοι οι άλλοι, τότε έχουμε έναν διαρκώς αυξανόμενο πληθυσμό εξουσιομανών που την πιο οργανωμένη χειραγώγησή του την αντιλαμβάνεται ως την απόλυτη ελευθερία του.

Αρκεί να προσέξει κανείς πως σ΄ έναν κατ΄ εξοχήν χώρο, όπως είναι οι δρόμοι, που δημιουργεί μια συστολή στον καθένα, μιλάνε στα κινητά ή απευθύνονται σ΄ έναν οδηγό ταξί φωνάζοντας το όνομα ενός σπουδαίου, διάσημου ξενοδοχείου. Συμπεραίνεις πως το απολύτως προσωπικό τους πρόβλημα μοιάζει να κρίνει την ύπαρξη της ανθρωπότητας τις επόμενες ώρες ή πως βιάζονται γιατί έχουν καθυστερήσει στη συνάντησή τους μ΄ έναν επιχειρηματία ή έναν υπουργό. Αν η έννοια της εξουσίας ανθοφορεί σε μια ολιγόλεπτη, δευτερολέπτων μάλλον και χωρίς συνέχεια συνάντηση, αντιλαμβάνεται κανείς πώς οργανώνεται όταν πρόκειται να ρυθμίσει μακροχρόνιες σχέσεις ανάμεσα σε θέσει ισχυρούς και φύσει αδυνάτους.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη».