Προτερήματα παρά την απουσία αξιολόγησης

H δικαιολογημένη σύσταση ή και το παράπονο του Αργυρίου προς τους επικριτές του, στο «Επίμετρο» του όγδοου τόμου (σ. 271), είναι ότι το έργο του πρέπει να κριθεί με τους όρους που το ίδιο έθεσε. Κρίνοντας λοιπόν την Ιστορία από τη σκοπιά των στόχων της, πρόκειται κυρίως για έργο απογραφής, για τη συγκέντρωση και σχολιασμένη κατάθεση υλικού προς μελέτη, για ένα εργαλείο έρευνας.

Για τις ανάγκες, λοιπόν, των ειδικών αναγνωστών της, των φιλόλογων-νεοελληνιστών, η Ιστορία του Αργυρίου συνιστά μια γενικά χρησιμότατη και, ως προς ορισμένα ειδικά μέρη της (ιδίως αυτά που αναφέρονται σε πρόσωπα και φαινόμενα τα οποία στις άλλες ιστορίες λογοτεχνίας απουσιάζουν, επειδή κρίνονται ως ελάσσονος σημασίας), μια πολύτιμη πηγή. Η αξιοποίηση αυτής της πηγής δεν περιορίζεται από τα αρκετά πραγματικά λάθη, αναπόφευκτα σχεδόν σε ένα έργο με τέτοια πληθώρα πληροφοριών, εκδεδομένο στη διάρκεια μιας μόλις επταετίας (2001-2007).

Με τις ανάγκες, εξάλλου, του ειδικού κοινού της Ιστορίας συναρτώνται και τα βασικά προτερήματά της: διεξοδική καταγραφή και εν μέρει σχολιασμός μεγάλου μέρους της ύλης των λογοτεχνικών περιοδικών, συστηματική εξέταση και αποτίμηση της λογοτεχνικής κριτικής ως βασικού διαμορφωτικού παράγοντα της λογοτεχνίας, παράλληλη επισκόπηση της λογοτεχνικής και της κριτικής παραγωγής, ισότιμη και ισόποση παρουσίαση των μειζόνων και πολλών ελασσόνων συγγραφέων, λεπτομερειακή έκθεση επιμέρους αξιόλογων θεμάτων που στις άλλες ιστορίες λογοτεχνίας έμειναν σκιασμένα. Η λεπτομερειακή έκθεση επιμέρους αξιόλογων θεμάτων φαίνεται, π.χ., στην ενότητα «Η λογοτεχνία στα χρόνια 1964-1974» (τόμ. Ζ΄, σ. 82-93). Εδώ ο αναγνώστης θα βρει, για πρώτη φορά σε ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας, διεξοδικές και ακριβείς πληροφορίες για την αντιδικτατορική στάση των περισσότερων Ελλήνων λογοτεχνών δια της αρνήσεώς τους να δημοσιεύουν κείμενά τους, για την «υιοθεσία» της Ανθολογίας πεζογραφίας του Ηρακλή Αποστολίδη από τον ίδιο τον δικτάτορα Παπαδόπουλο, για τη γνωστή δήλωση (1969) του Σεφέρη κατά του καθεστώτος, για τις αντιδικτατορικές συλλογικές εκδόσεις όπως τα Δεκαοχτώ κείμενα (1970). Ωστόσο, στην ίδια ενότητα, η φράση «με την επέμβαση του στρατού η εξέγερση [του Πολυτεχνείου] (15-17/11/1973) κατεστάλη, όχι αναιμάκτως», μάλλον αφήνει τους νεότερους αναγνώστες ανεπαρκώς πληροφορημένους για τη σφαγή εκείνης της νύχτας.

Εννοείται ότι το να καταλογίσει κανείς στην Ιστορία του Αργυρίου έλλειψη συγχρονισμού με τα σημερινά θεωρητικά δεδομένα του κλάδου της ιστορίας της λογοτεχνίας είναι μια μάλλον υπερβολική μομφή, καθώς ο εν λόγω συγχρονισμός δεν έγινε στα έργα γραμματολόγων αρκετά νεότερων από τον Αργυρίου.

Ίσως στα ερωτήματα που τέθηκαν παραπάνω δοθούν απαντήσεις και ίσως «τα κλειδιά» για την οικονομία της ανάγνωσης της Ιστορίας βρεθούν, χάρη στον υπεσχημένο από τον Αργυρίου και αναμενόμενο από όλους μας ένατο τόμο του έργου. Ο τόμος αυτός, όπως ο ίδιος ο συγγραφέας γράφει («Διάγραμμα για τον υπό αίρεση επικείμενο τόμο», τόμ. Η΄, σ. 275), «θα είναι κριτικός και αξιολογικός, μια προσωπική κατάθεση, με την αναπόφευκτη μονομέρειά της». Πιθανόν, λοιπόν, η συνθετική θεώρηση της αναπτυγμένης στους οκτώ τόμους λογοτεχνικής και κριτικής ύλης να άρει τα βασικά, για τον μη ειδικό αναγνώστη του έργου, προβλήματα. Εν κατακλείδι και σε σχέση με ό,τι έχουμε ήδη στα χέρια μας, ας το επαναλάβω: Πρόκειται για ένα χρησιμότατο βοήθημα βασισμένο στην επίμοχθη προσπάθεια να αξιοποιηθεί η πρωτογενής έρευνα μιας ολόκληρης ζωής, αφιερωμένης στην αναδίφηση, καταγραφή και μελέτη περιοδικών και βιβλίων.