Αναβαπτισμός

Ο Καραγκιόζης και ως περιεχόμενο και, κυρίως, ως φόρμα έχει επηρεάσει συχνά τη δραματουργία μας
Αυτό συμβαίνει και συνέβη πολλές φορές στην ιστορία του παγκόσμιου θεάτρου, να γίνονται αντικείμενα μίμησης, αναλογίας, αφομοιωτικής επεξεργασίας μορφές λαϊκού θεάτρου, αυτό που η αείμνηστη εθνοθεατρολόγος Κατερίνα Κακούρη ονόμαζε «Προαισθητικές μορφές θεάτρου» (το έξοχο δοκίμιό της πάνω σ΄ αυτά τα προβλήματα επανακυκλοφορεί από χρόνια από τις Εκδόσεις της Εστίας). Οι πρωτόγονες τελετές, οι μυητικές λατρευτικές τελετουργίες, οι λαϊκοί μίμοι, το θέατρο της μπάτας, οι μαριονέτες, ο φασουλής, οι ζακυθινές ομιλίες, το κουκλοθέατρο, το τσίρκο, ο καραγκιόζης, αλλά και η λαϊκή κομέντια ντελ άρτε δάνεισαν τύπους, ρυθμό, φόρμες, σύμβολα στο έντεχνο επαγγελματικό και όχι σπάνια στο ποιητικό θέατρο. Από τον Σαίξπηρ έως τον Μολιέρο και τον Γκολντόνι και ώς τον Μπέκετ η ιστορία της δραματουργίας αλλά και συχνότατα η σκηνοθετική επίνοια ακούμπησαν πάνω στις οικείες για το κοινό δόκιμες επεξεργασίες παραδοσιακών μορφών θεάτρου.

Στην Ελλάδα θα περιοριστώ στη σάτιρα του Φώτου Πολίτη «Καραγκιόζης ο Μέγας», στην κοινωνική κωμωδία του Θεόδωρου Συνοδινού «Ο Καραγκιόζης» ( ένας θρίαμβος της Κοτοπούλη), στα «Καραγκιοζίστικα» του Βασίλη Ρώτα, στο «Χρυσό Κλουβί» του Αλέξη Δαμιανού, στον «Καραγκιόζη παρά λίγο Βεζύρη» του Σκούρτη. Ως σκηνοθετική καταφυγή ο Καραγκιόζης κυριάρχησε κάποια εποχή στις εμπνεύσεις ιδιαίτερα των αριστοφανικών κωμωδιών του Κουν, στους «300 της Πηνελόπης» του Γ. Χαραλαμπίδη, σε κάποιες σκηνές του «Μεγάλου Τσίρκου» του Καμπανέλλη και σε πολλά νούμερα της Επιθεώρησης.

Σε παλιότερες τοποθετήσεις μου πάνω στο καίριο πρόβλημα πώς χρησιμοποιούμε τις λαϊκές φόρμες και στο θέατρο, πώς δανειζόμαστε και με ποιους όρους το περιεχόμενο, τη γλώσσα, τους τύπους και το ύφος του θεάτρου σκιών είχα υποστηρίξει τα εξής: «Ο Καραγκιόζης είναι λαϊκό “θέατρο”, γέννημα μιας ιστορικά συγκεκριμένης εποχής. Απηχεί τα προβλήματά της έτσι, όπως η λαϊκή θυμοσοφία τα ταξινομεί, τα αξιολογεί και τα λύνει. Ο Καραγκιόζης είναι θέατρο “σκιών” και όχι ιδεών. Οι ήρωές του αποδέχονται τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζουν και απλούστατα προσπαθούν να τις κάνουν λιγότερο αφόρητες. Ο Καραγκιόζης γελοιοποιεί, ξεγελάει, υπηρετεί τον πασά, αλλά τον θέτει!! Δεν είναι πολιτικός άνθρωπος και όμως είναι εθνικός τύπος.

Πώς αυτήν τη στενή ιστορική φάση ενός λαού μπορείς να τη χρησιμοποιήσεις σαν πρότυπο της όλης φυσιογνωμίας του; Πώς σ΄ αυτό τον χαρακτήρα που στην ανάγκη της εποχής αντιπαραθέτει την κρυψίνοια, την πονηριά, την κατεργαριά, που νομιμοποιεί την ψευτιά και την κλοπή για να επιβιώσει, θα φορτώσεις την ευθύνη μιας άλλης εποχής και θ΄ απαιτήσεις απ΄ αυτόν να τη διορθώσει; Αν βάλεις τον Καραγκιόζη να σκεφτεί θα κάψει το Σεράι, ενώ υπάρχει εξαιτίας του. Χωρίς αυτό δεν είναι Καραγκιόζης. Ο Καραγκιόζης δεν σκέφτεται. “Σοφίζεται”!!» (1971). «Ο Καραγκιόζης είναι ένα θέατρο άμυνας και διαμαρτυρίας. Ο ήρωάς του φτάνει να διαπιστώνει καταστάσεις, να τις καταγγέλλει, αλλά ούτε μπορεί και, φοβάμαι, ούτε επιχειρεί να τις μεταβάλει. Απέναντί του στέκεται πάντα η εξουσία, το σύστημα κάποιων αρχών, ένας άλλος τρόπος ζωής, με τους νόμους του, τη νοοτροπία του, τις λύσεις που πρόκρινε για να δικαιωθεί στον εαυτό του. Ο Καραγκιόζης αρνείται να το αποδεχτεί, αλλά το χρησιμοποιεί πρόσκαιρα, προσωρινά και υστερόβουλα. Χρησιμοποιεί τις ατέλειές του, τα ρήγματά του, τις αντιφάσεις του. Γλιστράει ανάμεσα στις δομές του. Όταν όμως προσκρούει στους αρμούς του είτε υποχωρεί είτε αποπέμπεται. Ο Καραγκιόζης δεν έχει αυταπάτες, δεν είναι ήρωας ούτε συνωμότης. Εμπειρικά προχωρεί και πάλι εμπειρικά επιστρέφει στην καλύβα του. Δεν έχει σύστημα σκέψεων ούτε μέθοδο. Δρα με το ένστικτο της αυτοσυντήρησης. Συλλογίζεται με το χέρι, τη μύτη και την κοιλιά». (1973)

Πάντα πίστευα πως οι λαϊκές φόρμες (από το δημοτικό τραγούδι έως την ξυλογλυπτική και την ανυπόγραφη αγιογραφία και από τον καλαματιανό χορό έως το παραμύθι και την κομπανία του πανηγυριού) μόνο ρυθμούς και με την αφαίρεση συμβόλων μπορούν να δανείσουν δημιουργικά την προσωπική τέχνη. Άλλος ο τρόπος με τον οποίον αντιγράφει τη λαϊκή ποίηση ο Κρυστάλλης και άλλος ο Σολωμός. Άλλο πράγμα να αντιγράφεις την «αφέλεια» του Θεόφιλου κι άλλο πράγμα να διεισδύεις στα μυστικά του Φαγιούμ όπως ο Τσαρούχης. Άλλο πράγμα να μιμείσαι δουλικά τον Μόλλα και τις φιγούρες του Σπαθάρη κι άλλο να τις μεταστοιχειώνεις στα αριστουργήματα του Γιώργου Σικελιώτη. Άλλο πράγμα να γράφεις ξεπατικώνοντας τα χρώματα της κοινωνίας του Βαμβακάρη και άλλο να γράφεις όπως ο Χατζιδάκις τις έξι λαϊκές ζωγραφιές και ο Σαββόπουλος τον «Μπάλλο»!

Μ΄ αυτές τις σκέψεις πήγα να δω στο «Παλλάς» (ακόμη και ο μεγαλοαστικός αυτός χώρος φαινόταν να αποστρέφεται τον ξυπόλητο αντιήρωα) να δω τη συμπαραγωγή των ΔΗΠΕΘΕ Αιγαίου και Πάτρας που έγραψε και σκηνοθέτησε, φώτισε, σκηνογράφησε και χορογράφησε ο Δήμος Αβδελιώδης του καραγκιοζίστικου έργου «Ο Καραγκιόζης και ο καταραμένος Δράκος». Και έμεινα άναυδος από θαυμασμό. Χωρίς να απιστήσω στις ιδέες μου και στις απόψεις μου. Γιατί και ο Αβδελιώδης τις προσπέρασε, αυτές και άλλες παρόμοιες, χωρίς να τις αναιρέσει. Γατί έκανε κάτι τελείως διαφορετικό.

Έπαιξε Καραγκιόζη!!

Ο Καραγκιόζης είναι θέατρο «σκιών» και όχι ιδεών. Οι ήρωές του αποδέχονται τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζουν και απλούστατα προσπαθούν να τις κάνουν λιγότερο αφόρητες

Ερωτική προσκόλληση

Ο Αβδελιώδης με μεικτά μέσα, ζωντανούς ηθοποιούς αλλά και μπερντέ, με την παραδοσιακή ορχήστρα επί σκηνής, ερωτικά προσκολλημένος στη γλώσσα, στην κίνηση, στον ρυθμό, στη μανιέρα, στη λιτότητα λύσεων και στη λαϊκότητα του χιούμορ του παραδοσιακού μπερντέ έστησε μια παράσταση μαγική, ταπεινό αφιέρωμα σε μια μεγάλη λαϊκή τέχνη. Το εγχείρημά του εντάσσεται σε μια επιθυμητή στους καιρούς μας επιστροφή στις ρίζες, όχι ως παλαιολιθική ιδεολογία ούτε ως συντηρητικός δογματισμός μιας τάχα ακινησίας των καλλιτεχνικών μορφών. Αλλά μιας επανεξέτασης των αρχών, ενός αναστοχασμού, μιας επίσκεψης στα αρχέτυπα. Το ίδιο δεν έκανε στα γεράματά του, αφού είχε τολμήσει τα έσχατα ο Πικάσο, όταν ζωγράφιζε φιγούρες πανομοιότυπες με τα αττικά αγγεία ακόμη και με τις πρωτόγονες χαράξεις των σπηλαίων;


Χωρίς περικοκλάδες, μπιχλιμπίδια, ξιπασιά

Ναι, ο Αβδελιώδης μας έδωσε ένα μεγάλο μάθημα. Μας γοήτευσε διδάσκοντάς μας πως η τέχνη είναι ύφος, είναι ρυθμός, είναι τεχνική, είναι ασκητική, είναι λιτότητα, είναι ακρίβεια, σαφήνεια και ουσία, χωρίς περικοκλάδες, μπιχλιμπίδια και ξιπασιά. Ακόμη και το εύρημά του ο Αλέξανδρος του μύθου να είναι ένα παιδί, πέρα από τη θεολογική του εκδοχή, παραπέμπει στα μαγικά παραμύθια, στους κοντορεβιθούληδες αλλά και στους λαϊκούς αστικούς «μικρούς ήρωες» ή τους θαυμαστούς Ηρακλήδες και Ερμήδες της Αρχαίας Μυθολογίας. Μετά το εικαστικό κατόρθωμα του Παπαϊωάννου και στην Ολυμπιάδα και στο «Δύο», το εικαστικό θαύμα του Αβδελιώδη μας κάνει πλέον απαιτητικούς και οπλισμένους απέναντι στη φτήνια, τη μεταμοντερνιά και την κιτς αισθητική του πλαστικού.

Χρωστάμε χάριτες στον συνθέτη Βαγγέλη Γιαννάκη για τη μουσική και τους στίχους του, στον Έβη Χρήστου για τα σκηνικά και τις φιγούρες, στη Μαρία Παρσαλή για τα έξοχα κοστούμια και τις μάσκες και στους ηθοποιούςδημιουργούς σπάνιας μιμητικής εμπειρίας Άρη Μπινιάρη (Καραγκιόζη), Θανάση Ζέρβα (Χατζηαβάτη), Μαρκέλλα Γεωργαλά (Γοργόνα, Βεζυροπούλα), Φένια Μάγιου (Υπασπιστή, Μεγαλέξανδρο), Αντώνη Δημητροκάλη (Βεληγκέκα, Μπαρμπαγιώργο).