Ακραία ερωτικά φαινόμενα

Η «Φλανδρώ» του Χορν στέκεται ισάξια δίπλα στη «Στέλλα Βιολάντη» του Ξενόπουλου, στην «Τρισεύγενη» του Παλαμά και στη «Δράκαινα» του Μπόγρη
O Χορν, ο Παντελής Χορν, ο σημαντικότατος θεατρικός συγγραφέας του πρώτου μισού του 20ού αιώνα, για πολλά χρόνια είχε ταυτιστεί με το εμβληματικό ηθογραφικό του αριστούργημα «Το Φυντανάκι», αλλά αγνοήθηκαν με αιδήμονα ενοχή δύο σπουδαιότερα έργα του και η αριστουργηματικότερη νεοελληνική κομεντί, το «Μελτεμάκι». Το «Μελτεμάκι» ήδη παίζεται στην Αθήνα και θα με απασχολήσει προσεχώς.

Από τα άλλα δύο, «Ο Σέντζας» παίχτηκε πριν από περίπου τρία χρόνια στο Εθνικό με σκηνοθέτη τον Κώστα Τσιάνο, αφού είχα γίνει σχεδόν φορτικός γράφοντας και ξαναγράφοντας για τη μοναδική αξία του και την τολμηρή του θεματική. Η «Φλανδρώ», το άλλο του αριστούργημα πάλι, ανέβηκε πριν από πολλά χρόνια στο Εθνικό, αφού είχα βγει στα μπαλκόνια σχεδόν, φωνάζοντας ότι είναι ένα δραματουργικό διαμάντι. Και ανέβηκε με μια έξοχη Αλέκα Κατσέλη. Έκτοτε το ανέβασε πριν από λίγα χρόνια και ο λόγιος και ενημερωμένος Βασίλης Νικολαΐδης με την Τζένη Ρουσσέα και νέους ταλαντούχους ηθοποιούς.

Εκείνο που η έως τώρα έρευνα (και υπάρχει στάδιο σπουδής λαμπρό, αφού ήδη διαθέτουμε τα «Άπαντα» του Π. Χορν στην έξοχη φιλολογική και θεατρολογική επιμέλεια της καθηγήτριας θεατρολογίας του Παν. Θεσσαλονίκης Έφης Βαφειάδου) δεν πρόσεξε ιδιαίτερα είναι η εσωτερική συνάφεια των δύο αυτών έργων της ίδιας χρονιάς (1925).

Στον «Σέντζα» ο Χορν με εκπλήσσουσα για τη μικροαστική ηθική της εποχής τόλμη αναφέρεται σ΄ έναν Δον Ζουάν σ΄ ένα νησί του Αιγαίου πλούσιο και αλαζόνα που με παχυλές παροχές και δωρεές συντηρεί τη φήμη ενός επικίνδυνου εραστή, που δεν διστάζει προ ουδενός και εκμαυλίζει νέες, μεσόκοπες, ανύπαντρες και παντρεμένες, ενώ είναι καπόνι, ακίνδυνα ανίκανος! Το «κακό» το προκαλεί (γιατί το νησί αναστενάζει και… εγκυμονεί απ΄ άκρου εις άκρον), το διαπράττει αθόρυβα και… αποτελεσματικά ένας περιοδεύων πραματευτής! Η σάτιρα του Χορν είναι καταλυτική και δεν αφήνει τίποτε όρθιο, ούτε την πολιτική ούτε την Εκκλησία ούτε την εκπαίδευση ούτε τη γυναικεία σεμνοτυφία, αφού όλοι είτε δωροδοκούνται για να κάνουν στραβά μάτια είτε υστερικά εκλιπαρούν την εύνοια του μεγάλου «καρδιοκατακτητή».

Ο Χορν πρώτος στην Ελλάδα μελέτησε τον πανσεξουαλισμό, μόδα της εποχής, χωρίς να θέλω να ισχυριστώ ότι είχε αφομοιώσει τον Φρόυντ. Ήδη όμως είχε παιχτεί ένας μετρ του είδους στην Αθήνα, ο Λενορμάν π.χ. με τον διαβόητο «Σιμούν», που είχε ανεβάσει η Κοτοπούλη με τον Μήτσο Μυράτ (ο Μήτσος Μυράτ είχε ξαναπαίξει τον ρόλο εναλλάξ με τον γιο του Δημήτρη Μυράτ το 1958, αν δεν απατώμαι, έναν χρόνο πριν πεθάνει και είχα χαρεί μια βέκκια υποκριτική που έφερνε άρωμα από τον Χρηστομάνο του 1901!).

Το μοτίβο του Σέντζα ανεστραμμένο είναι το θέμα της «Φλανδρώς». Εδώ ένας αποδεδειγμένα αποτελεσματικός και… χαρισματικός εραστής, σχεδόν μοιραίος, έχει ξελογιάσει τις γυναίκες ενός νησιού πάλι και έχει οδηγήσει μάλιστα μια προδομένη του έρωτα στην αυτοκτονία. Παρ΄ όλα αυτά είναι παράκλητος ως γαμπρός, όταν έχει ήδη αποκηρυχθεί και αντιμετωπίζει στημένες παγίδες βεντέτας. Γίνεται το μήλον της ερωτικής έριδας ανάμεσα σε δύο αδελφές, αλλά και στη μητέρα τους, τη Φλανδρώ, μια ερωτική γυναίκα που λες και είχε πέσει θύμα στο προηγούμενο δράμα του Χορν, στον «Σέντζα», αφού είχε βιαστεί από έναν πραματευτή, τον οποίο παντρεύτηκε σε δεύτερο γάμο και τώρα (στη διάρκεια της σκηνικής πράξης) χήρα διεκδικεί με πάθος, με ερωτική βουλιμία, μέχρι την προδοσία και τον θάνατό του τον εραστή του νησιού και επίδοξο σύζυγο της κόρης της!

ΙΝFΟ

«Φλανδρώ» του Π. Χορν στο Θέατρο Πρόβα (Ηπείρου 39- Αχαρνών. Τηλ. 210-8818.117 και 210-8818.326)

Το έργο, ανεξάρτητα από την εντύπωση του μελοδράματος που μπορεί να δημιουργεί η περίληψη, είναι μια άγρια ηθογραφία, καθόλου γραφική, που θυμίζει τη «Λύκαινα» του Βάργκα, που έγινε θεμελιωτής του μουσικού βερισμού κυρίως, και το μονόπρακτό του «Καβαλερία ρουστικάνα» που μελοποίησε ο Μασκάνι σε εμβληματική για τον βερισμό όπερα. «Η Φλανδρώ», μια και με παρασέρνει η αναφορά στην όπερα, έχει κάτι από τις ρεαλιστικές βερίστικες όπερες του Πουτσίνι («Τόσκα» π.χ.) και το πάθος του Μπιζέ («Κάρμεν» π.χ.). Και είναι περίεργο πώς κάποιος Έλληνας συνθέτης δεν υπέκυψε στη μόδα της εποχής και δεν έκανε τη «Φλανδρώ» όπερα, όπως έκανε όπερα «Το Φυντανάκι» (υπάρχει η παρτιτούρα του στο Θεατρικό Μουσείο) ο συνθέτης που έγραψε το μικρό αριστούργημα «Δυο πράσινα μάτια» Μίμης Κατριβάνος. Αλήθεια, πότε θα παιχτεί αυτό το άπαιχτο εδώ και ογδόντα χρόνια έργο στο «Ακροπόλ» της Λυρικής Σκηνής; Η «Φλανδρώ» του Χορν στέκεται ισάξια δίπλα στη «Στέλλα Βιολάντη» του Ξενόπουλου, στην «Τρισεύγενη» του Παλαμά και στη «Δράκαινα» του Μπόγρη.

Έχει δύο πρώτες πράξεις αριστουργηματικές, γραμμένες κατά τις συνταγές του «καλά συγκερασμένου έργου» των γαλλικών δηλαδή προτύπων, αλλά και αργότερα του δραματουργικού σχεδίου ανάπτυξης του Ίψεν. Εξάλλου και ο Ξενόπουλος και ο Παλαμάς και ο Χορν και ο Μπόγρης (λιγότερο) από τον Ίψεν ξεκινούν και τις φεμινιστικές ιδέες των έργων του, πλην της τεχνικής, μιμούνται. Αλλά δεν μαϊμουδίζουν. Γράφουν αυθεντικά ελληνικά έργα μπολιασμένα στις κοινωνικές συνθήκες και στα ηθικά αδιέξοδα του τόπου μας.

Ο Χορν μάλιστα ξεπερνάει τα δραματικά αδιέξοδα των ιψενικών ηρωίδων, πράγμα που δεν το μπόρεσαν οι άλλοι συνοδοιπόροι του. Ο Ξενόπουλος ακολούθησε στη «Στέλλα» τη «Νόρα», ο Παλαμάς την «Έντα Γκάμπλερ», της οποίας η Τρισεύγενη μιμείται την αυτοκτονία. Ο Χορν ξεπερνάει τα προτεσταντικά ηθικολογήματα και η «Φλανδρώ», γνήσια μεσογειακή ηρωίδα καταλύει κάθε ηθικό καταναγκασμό και παραδίδεται μέχρι τον έσχατο ταπεινωτικό εξευτελισμό για να χορτάσει την ερωτική της πείνα, αδιαφορώντας αν συντρίβει ανθρώπους και εξουθενώνει το παιδί της.

Το φινάλε της «Φλανδρώς» έχει τη δύναμη ως γραφή της τραγωδίας (πλησιάζει σε δύναμη το φινάλε της «Μπερνάρντας Άλμπα» του Λόρκα, μιας άλλης μεσογειακής Λύκαινας, Δράκαινας και σε τόλμη τα πλέον τολμηρά ερωτικά παραληρήματα του Σνίτσλερ, του Λενορμάν και του Βέντεκιντ). Το έργο τώρα παίζεται στο Θέατρο Πρόβα της οδού Ηπείρου με σκηνοθεσία του Σωτήρη Τσόγκα. Ο Τσόγκας αγάπησε το έργο. Είναι εμφανές γιατί σεβάστηκε το ήθος του, την τόλμη του, τη γλώσσα του και τη δομή του. Κάποιες μικρές παρεμβάσεις απαραίτητες για τη σύγχρονη προσληπτική μας δυνατότητα βοήθησαν το έργο.

Μέσα σ΄ ένα έξοχο στην πιστότητά του σκηνικό του Μιχάλη Σδούγκου, με την καλή μουσική συνοδεία των δραματικών σκηνών (σε ύφος Μασκάνι!) τού Χαριζάνου και τις έξοχες απηχήσεις του θέματος σε δημοτικά τραγούδια κτηνώδους ερωτικής βίας που επέλεξε ο Φιστουρής, ο Τσόγκας δίδαξε ρόλους, ψυχολογία και ανάπτυξη χαρακτήρα με μέτρο και συγκρατημένο πάθος ώς την τελική έκρηξη.