Θεσμοί, όργανα και πλαίσιο λειτουργίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Σύμφωνα με το ενημερωτικό υλικό της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΑΡΙΟ ΤΗΣ Ε.Ε.), η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι κάτι περισσότερο από μια απλή συνομοσπονδία χωρών, αλλά δεν είναι ομοσπονδιακό κράτος. Το πολιτικό της σύστημα εξελίσσεται εδώ και 50 χρόνια και βασίζεται σε ένα σύνολο Συνθηκών, από τις συνθήκες που υπεγράφησαν στο Παρίσι και τη Ρώμη στη δεκαετία του 1950 μέχρι τις πολύ πιο πρόσφατες Συνθήκες του Μάαστριχτ, του Άμστερνταμ και της Νίκαιας. Βάσει αυτών των Συνθηκών, τα κράτη-μέλη της Ένωσης παραχωρούν μέρος της εθνικής κυριαρχίας τους στα κοινά θεσμικά όργανα που αντιπροσωπεύουν όχι μόνο τα εθνικά τους συμφέροντα αλλά και το συλλογικό συμφέρον τους. Οι Συνθήκες αποτελούν αυτό που είναι γνωστό ως «πρωτογενής» νομοθεσία. Με βάση αυτές τις Συνθήκες θεσπίζονται πάρα πολλές νομοθετικές πράξεις (γνωστές ως «παράγωγο δίκαιο») που έχουν άμεση επίπτωση στην καθημερινή ζωή των πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το παράγωγο δίκαιο αποτελείται κυρίως από κανονισμούς, οδηγίες και συστάσεις.

Αυτοί οι νόμοι, μαζί με τις πολιτικές της Ε.Ε. γενικά, είναι αποτέλεσμα αποφάσεων που λαμβάνουν τρία κύρια θεσμικά όργανα:

1. Το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (που αντιπροσωπεύει τα κράτη-μέλη).

2. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (που αντιπροσωπεύει τους πολίτες).

3.Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (ένα πολιτικά ανεξάρτητο όργανο που προασπίζει το συλλογικό ευρωπαϊκό συμφέρον).

Σύμφωνα με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, αυτό το «θεσμικό τρίγωνο» μπορεί να λειτουργεί μόνο αν τα τρία αυτά θεσμικά όργανα συνεργάζονται στενά «Για να εκπληρώνουν τα καθήκοντά τους σύμφωνα με την παρούσα Συνθήκη, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο από κοινού με το Συμβούλιο, το Συμβούλιο ή η Επιτροπή εκδίδουν κανονισμούς και οδηγίες, λαμβάνουν αποφάσεις και διατυπώνουν συστάσεις ή γνώμες». (Άρθρο 249 της Συνθήκης του Μάαστριχτ).

ΠΩΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ
● Το Συμβούλιο Υπουργών της Ευρωπαϊκής Ένωσης , το οποίο εκπροσωπεί τα κράτη-μέλη, είναι το κύριο θεσμικό όργανο της Ε.Ε. που λαμβάνει αποφάσεις. Όταν συνέρχεται σε επίπεδο αρχηγών κρατών ή κυβερνήσεων ονομάζεται Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, ρόλος του οποίου είναι να δώσει στην Ε.Ε. πολιτική ώθηση για καίρια θέματα.

● Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το οποίο αντιπροσωπεύει τους πολίτες, κατέχει από κοινού με το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης τη νομοθετική και τη δημοσιονομική εξουσία.

● Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η οποία προασπίζει το κοινό συμφέρον της Ε.Ε., είναι το κύριο εκτελεστικό όργανο. Έχει το δικαίωμα να προτείνει νομοθετικές πράξεις και να διασφαλίζει την ορθή εφαρμογή των πολιτικών της Ε.Ε. Ι. Διαδικασία λήψης αποφάσεων
Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι κάτι περισσότερο από μια απλή συνομοσπονδία χωρών, αλλά δεν είναι ομοσπονδιακό κράτος. Στην πραγματικότητα, είναι ένας νέος τύπος δομής που δεν ανήκει σε καμία παραδοσιακή νομοθετική κατηγορία. Το πολιτικό της σύστημα είναι μοναδικό στην ιστορία και εξελίσσεται συνεχώς για περισσότερα από 50 χρόνια.

Οι Συνθήκες (γνωστές ως «πρωτογενής» νομοθεσία) αποτελούν τη βάση για πάρα πολλές νομοθετικές πράξεις (γνωστές ως «παράγωγο δίκαιο») που έχουν άμεση επίπτωση στην καθημερινή ζωή των πολιτών της Ε.Ε. Το παράγωγο δίκαιο αποτελείται κυρίως από κανονισμούς, οδηγίες και συστάσεις που έχουν εγκριθεί από τα ευρωπαϊκά όργανα.

Αυτοί οι νόμοι, μαζί με τις πολιτικές της Ε.Ε. γενικά, είναι αποτέλεσμα αποφάσεων που λαμβάνει το θεσμικό τρίγωνο, το οποίο αποτελείται από το Συμβούλιο (που αντιπροσωπεύει τα κράτη-μέλη), το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (που αντιπροσωπεύει τους πολίτες) και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (ένα ανεξάρτητο πολιτικά όργανο που προασπίζει το συλλογικό ευρωπαϊκό συμφέρον). α) Το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (γνωστό και ως Συμβούλιο Υπουργών) είναι το κύριο θεσμικό όργανο της Ε.Ε. που λαμβάνει αποφάσεις. Κάθε κράτος-μέλος της Ε.Ε. ασκεί εκ περιτροπής την προεδρία του Συμβουλίου για ένα εξάμηνο. Σε κάθε σύνοδο του Συμβουλίου συμμετέχει ένας υπουργός από κάθε χώρα της Ε.Ε. Το ποιοι υπουργοί παρευρίσκονται σε κάθε συνεδρίαση εξαρτάται από το θέμα της ημερήσιας διάταξης: εξωτερική πολιτική, γεωργία, βιομηχανία, μεταφορές, περιβάλλον κ.λπ.

Το Συμβούλιο κατέχει νομοθετική εξουσία, την οποία ασκεί από κοινού με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σύμφωνα με τη «διαδικασία συναπόφασης». Επιπλέον, το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο κατέχουν από κοινού την ευθύνη για την έγκριση του προϋπολογισμού της Ε.Ε. Επίσης, το Συμβούλιο συνάπτει διεθνείς συμφωνίες που έχει διαπραγματευθεί η Επιτροπή.

Σύμφωνα με τις Συνθήκες, το Συμβούλιο λαμβάνει τις αποφάσεις του είτε με απλή πλειοψηφία είτε με «ειδική πλειοψηφία» είτε με ομοφωνία, ανάλογα με το θέμα της απόφασης.

Για σημαντικά θέματα, όπως η τροποποίηση των Συνθηκών, η θέσπιση μιας νέας κοινής πολιτικής ή η έγκριση προσχώρησης μιας νέας χώρας στην Ένωση, το Συμβούλιο πρέπει να αποφασίζει ομόφωνα.

Στις περισσότερες από τις υπόλοιπες περιπτώσεις, απαιτείται ψηφοφορία με ειδική πλειοψηφία. Αυτό σημαίνει ότι μια απόφαση του Συμβουλίου εγκρίνεται αν συγκεντρώσει υπέρ της έναν καθορισμένο ελάχιστο αριθμό ψήφων. Ο αριθμός των ψήφων που αντιστοιχεί σε κάθε χώρα της Ε.Ε. αντανακλά σε γενικές γραμμές το μέγεθος του πληθυσμού της.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο συνέρχεται, καταρχήν, τέσσερις φορές τον χρόνο. Στις συνόδους του προεδρεύει ο πρόεδρος ή ο πρωθυπουργός του κράτους που ασκεί την προεδρία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής συμμετέχει ως πλήρες μέλος.

Με τη συνθήκη του Μάαστριχτ το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ανακηρύχθηκε επίσημα σε όργανο που χαράσσει τις βασικές πολιτικές της Ένωσης και ανατέθηκε σε αυτό η εξουσία να ρυθμίζει τα δύσκολα ζητήματα για τα οποία δεν μπορούν να καταλήξουν σε συμφωνία οι υπουργοί που συνέρχονται στο Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Επίσης, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αντιμετωπίζει επείγοντα διεθνή ζητήματα μέσω της κοινής εξωτερικής πολιτικής και της πολιτικής ασφαλείας (ΚΕΠΠΑ), η οποία επιτρέπει στην Ε.Ε. να εκφράζεται με μία φωνή όσον αφορά τα θέματα διπλωματίας. β) Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι το εκλεγόμενο όργανο που αντιπροσωπεύει τους πολίτες της Ε.Ε. Ασκεί πολιτική εποπτεία στις δραστηριότητες της Ε.Ε. και συμμετέχει στη νομοθετική διαδικασία. Από το 1979, τα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (ΜΕΚ) εκλέγονται άμεσα, με καθολική ψηφοφορία, κάθε πέντε έτη.

Συνήθως, οι σύνοδοι ολομέλειας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου πραγματοποιούνται στο Στρασβούργο και οι οποιεσδήποτε έκτακτες σύνοδοι στις Βρυξέλλες. Το Κοινοβούλιο έχει 20 επιτροπές, οι οποίες διεκπεραιώνουν το προπαρασκευαστικό έργο για τις συνόδους ολομέλειας και ορισμένες πολιτικές ομάδες που συνήθως συνεδριάζουν στις Βρυξέλλες. Η Γενική Γραμματεία εδρεύει στο Λουξεμβούργο και τις Βρυξέλλες.

Το Κοινοβούλιο συμμετέχει στο νομοθετικό έργο της Ε.Ε. σε τρία επίπεδα:

● Σύμφωνα με τη διαδικασία «συνεργασίας», η οποία θεσπίστηκε με την Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη το 1987, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο μπορεί να εκφράσει τη γνώμη του για τα σχέδια οδηγιών και κανονισμών που προτείνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, από την οποία μπορεί να ζητηθεί να τροποποιήσει τις προτάσεις της για να λάβει υπόψη τη γνώμη του Κοινοβουλίου.

● Από το 1987, υφίσταται επίσης η «διαδικασία της σύμφωνης γνώμης», βάσει της οποίας το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πρέπει να εκφράσει τη σύμφωνη γνώμη του για διεθνείς συμφωνίες τις οποίες διαπραγματεύεται η Επιτροπή και για οποιαδήποτε πρόταση διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

● Η συνθήκη του Μάαστριχτ, το 1992, εισήγαγε τη διαδικασία «συναπόφασης», η οποία παρέχει στο Κοινοβούλιο τις ίδιες εξουσίες με το Συμβούλιο όταν εκδίδονται νομοθετικές πράξεις για ένα σύνολο σημαντικών θεμάτων που περιλαμβάνουν την ελεύθερη διακίνηση των εργαζομένων, την εσωτερική αγορά, την εκπαίδευση, την έρευνα, το περιβάλλον, τα διευρωπαϊκά δίκτυα, την υγεία, τον πολιτισμό, την προστασία των καταναλωτών, κ.λπ. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο κατέχει την εξουσία να απορρίψει μια προταθείσα νομοθετική πράξη σε αυτούς τους τομείς αν η απόλυτη πλειοψηφία των μελών του καταψηφίσει την «κοινή θέση» του Συμβουλίου. Η Συνθήκη προβλέπει διαδικασία συνδιαλλαγής.

Επιπλέον, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο κατέχουν από κοινού την ευθύνη για την έγκριση του προϋπολογισμού της Ε.Ε. Το Κοινοβούλιο μπορεί να απορρίψει τον προτεινόμενο προϋπολογισμό, όπως έχει κάνει αρκετές φορές. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ολόκληρη η διαδικασία του προϋπολογισμού πρέπει να ξεκινήσει από την αρχή. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποβάλλει το σχέδιο του προϋπολογισμού, το οποίο στη συνέχεια συζητείται στο Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Το Κοινοβούλιο έχει χρησιμοποιήσει πλήρως την εξουσία του στον τομέα του προϋπολογισμού για να επηρεάσει τις πολιτικές αποφάσεις της Ε.Ε.

Επίσης, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ασκεί δημοκρατικό έλεγχο επί της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Έχει την εξουσία να αποπέμψει την Επιτροπή ψηφίζοντας πρόταση δυσπιστίας εις βάρος της. Για την απόφαση αυτή απαιτείται πλειοψηφία δύο τρίτων. Ελέγχει, επίσης, την τρέχουσα διαχείριση των πολιτικών της Ε.Ε. υποβάλλοντας προφορικές και γραπτές ερωτήσεις στην Επιτροπή και το Συμβούλιο. Τέλος, ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου υποβάλλει έκθεση στο Κοινοβούλιο σχετικά με τις αποφάσεις που λαμβάνει το Συμβούλιο.

γ) Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είναι το τρίτο από τα θεσμικά όργανα που διευθύνουν και διοικούν την Ευρωπαϊκή Ένωση. Τα μέλη της διορίζονται για μια περίοδο πέντε ετών με συμφωνία ανάμεσα στα κράτη μέλη, η οποία υπόκειται στην έγκριση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Η Επιτροπή είναι υπόλογη στο Κοινοβούλιο και ολόκληρη η Επιτροπή οφείλει να παραιτηθεί, εάν το Κοινοβούλιο ψηφίσει πρόταση δυσπιστίας εναντίον της. Από το 2004, η Επιτροπή αποτελείται από έναν Επίτροπο από κάθε κράτος μέλος.

Η Επιτροπή χαίρει ενός ουσιαστικού βαθμού ανεξαρτησίας όσον αφορά την άσκηση των εξουσιών της. Αποστολή της είναι να προασπίζει το κοινό συμφέρον, που σημαίνει ότι δεν πρέπει να δέχεται υποδείξεις από καμία κυβέρνηση κράτους μέλους. Ως «θεματοφύλακας των Συνθηκών» οφείλει να διασφαλίζει την εφαρμογή των κανονισμών και των οδηγιών που εκδίδουν το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο στα κράτη μέλη. Σε αντίθετη περίπτωση, η Επιτροπή μπορεί να προσφύγει στο Δικαστήριο κατά οποιουδήποτε μέρους διαπράττει παράβαση προκειμένου να το υποχρεώσει να συμμορφωθεί με τη νομοθεσία της Ε.Ε.

Ως το εκτελεστικό όργανο της Ε.Ε., η Επιτροπή εκτελεί τις αποφάσεις που λαμβάνει το Συμβούλιο σε τομείς όπως η κοινή γεωργική πολιτική. Είναι υπεύθυνη για την άσκηση των κοινών πολιτικών της Ε.Ε. στους τομείς της έρευνας και της τεχνολογίας, της υπερπόντιας αναπτυξιακής βοήθειας, της περιφερειακής ανάπτυξης κ.λπ. Επίσης, διαχειρίζεται τον προϋπολογισμό για τη άσκηση των πολιτικών αυτών.

Η Επιτροπή στηρίζεται από μια δημόσια διοίκηση που αποτελείται από 36 γενικές διευθύνσεις (Γ.Δ.) και υπηρεσίες, οι οποίες εδρεύουν κυρίως στις Βρυξέλλες και το Λουξεμβούργο. ΙΙ. Άλλα όργανα και φορείς
α) Το Δικαστήριο Το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων με έδρα το Λουξεμβούργο, αποτελείται από έναν δικαστή από κάθε κράτος μέλος της Ε.Ε. που επικουρείται από οκτώ γενικούς εισαγγελείς. Τα μέλη του διορίζονται με κοινή συμφωνία των κυβερνήσεων των κρατών μελών για περίοδο έξι ετών. Η ανεξαρτησία τους είναι εγγυημένη. Αποστολή του Δικαστηρίου είναι να διασφαλίζει την τήρηση του δικαίου της Ε.Ε. και την ορθή ερμηνεία και εφαρμογή των Συνθηκών.

β) Το Ελεγκτικό Συνέδριο Το Ελεγκτικό Συνέδριο στο Λουξεμβούργο θεσπίστηκε το 1975. Αποτελείται από ένα μέλος από κάθε χώρα της Ε.Ε. που διορίζεται για διάστημα έξι ετών με συμφωνία μεταξύ των κρατών μελών ύστερα από διαβούλευση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Ελέγχει τη νομιμότητα και την κανονικότητα της πραγματοποίησης των εσόδων και δαπανών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και εξακριβώνει τη χρηστή διαχείριση του προϋπολογισμού της. γ) Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή Όταν λαμβάνουν αποφάσεις σχετικά με κάποιους τομείς πολιτικής, το Συμβούλιο και η Επιτροπή ζητούν τη γνώμη της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής (ΕΟΚΕ). Τα μέλη της αντιπροσωπεύουν τις διάφορες ομάδες οικονομικών και κοινωνικών συμφερόντων που όλες μαζί συναποτελούν την «οργανωμένη κοινωνία των πολιτών» και διορίζονται από το Συμβούλιο για τετραετή θητεία.

δ) Η Επιτροπή των Περιφερειών Η Επιτροπή των Περιφερειών (ΕτΠ), ιδρύθηκε με τη συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση και αποτελείται από αντιπροσώπους περιφερειακής και τοπικής διακυβέρνησης που προτείνονται από τα κράτη μέλη και διορίζονται από το Συμβούλιο για τετραετή θητεία. Βάσει της Συνθήκης, το Συμβούλιο και η Επιτροπή οφείλουν να συμβουλεύονται την ΕτΠ για θέματα που αφορούν τις περιφέρειες και η ΕτΠ μπορεί επίσης να εκδίδει γνωμοδοτήσεις με δική της πρωτοβουλία.

ε) Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ), που εδρεύει στο Λουξεμβούργο, χορηγεί δάνεια και εγγυήσεις για την ενίσχυση των λιγότερο αναπτυγμένων περιφερειών της Ε.Ε. και για να βοηθήσει τις επιχειρήσεις να γίνουν πιο ανταγωνιστικές. στ) Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) που εδρεύει στη Φρανκφούρτη, είναι υπεύθυνη για τη διαχείριση του ευρώ και της νομισματικής πολιτικής της Ε.Ε. (βλ. κεφάλαιο 7 «Η Οικονομική και Νομισματική Ένωση (ΟΝΕ) και το ευρώ»).