«Ανήκα στον άντρα που δεν αγάπησα ποτέ»

Η ΕΞΟΝΥΧΙΣΤΙΚΑ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑΚΗ
ΕΞΙΣΤΟΡΗΣΗ ΤΩΝ ΑΝΑΜΝΗΣΕΩΝ
ΤΗΣ ΠΗΝΕΛΟΠΗΣ ΔΕΛΤΑ
ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΡΩΤΑ ΤΗΣ ΜΕ ΤΟΝ ΙΩΝΑ
ΔΡΑΓΟΥΜΗ ΣΥΝΑΡΠΑΖΕΙ ΤΟΝ
ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ, ΧΑΡΗ ΣΤΗΝ
ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΤΗΣ ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΟΥΜΕΝΗΣ
ΑΦΗΓΗΤΡΙΑΣ ΝΑ ΞΑΝΑΖΗΣΕΙ,
ΔΙΑ ΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ, ΤΟΝ
ΧΑΜΕΝΟ ΕΡΩΤΑ
Με τις περίπου 800 τυπωμένες σελίδες του τόμου Αναμνήσεις 1940, όγδοου κατά σειρά τόμου του «Αρχείου Π. Σ. Δέλτα» (ο πρώτος τόμος εκδόθηκε το 1978), το σώμα των δημοσιευμένων, μη λογοτεχνικών και κατά βάση αυτοβιογραφικών κειμένων της πεζογράφου Πηνελόπης Δέλτα διογκώνεται τόσο ώστε να γίνει ποσοτικά εφάμιλλο με τα παιδικά και εθνικοπατριωτικά μυθιστορήματα και διηγήματά της.

Εκείνα τα αφηγήματά της, όπως Τον καιρό του Βουλγαροκτόνου (1911) και Τα μυστικά του βάλτου (1937), συγκίνησαν και εξέθρεψαν πνευματικά γενιές Ελλήνων εφήβων. Ωστόσο σήμερα τα αυτοβιογραφικά γραπτά της Δέλτα συνιστούν μια νέα εστία αναγνωστικού ενδιαφέροντος οπωσδήποτε πιο ενεργή από εκείνη των αφελών και αφόρητα διδακτικών λογοτεχνημάτων της. Συγκεκριμένα, το βιβλίο Αναμνήσεις 1940 αποτελεί τον τέταρτο τόμο με αμιγώς αυτοβιογραφικά κείμενα της Δέλτα.

Οι τρεις προηγούμενοι τόμοι, Πρώτες ενθυμήσεις (1980), Αναμνήσεις 1899(1990) και Αναμνήσεις 1921 (1996), καλύπτουν την περίοδο από τα πρώτα χρόνια της ζωής της (γεννήθηκε το 1874) μέχρι το 1908. Στις περίπου χίλιες χειρόγραφες σελίδες της, που εκδίδονται τώρα, γραμμένες στους τελευταίους εννέα μήνες, από τις 29 Ιουλίου 1940 έως την ημέρα της αυτοκτονίας της, στις 27 Απριλίου 1941, η Δέλτα αφηγείται γεγονότα από τον Απρίλιο του 1908 έως τον Νοέμβριο του 1911. Το ουσιαστικό θέμα αυτής της ύστατης αυτοβιογραφικής αφήγησής της είναι το μεγάλο βάσανο της ζωής της, ο πολυθρύλητος, θυελλώδης και ατελέσφορος έρωτάς της με τον Ίωνα Δραγούμη (ο οποίος συνδέθηκε στη συνέχεια με την ντίβα του θεάτρου- Μαρίκα Κοτοπούλη).

Μια εμμονή
Εύστοχα ο επιμελητής του τόμου (και εκ των απογόνων της) Αλέξανδρος Π. Ζάννας επισημαίνει ότι για τη Δέλτα «η σχέση της με τον Ίωνα Δραγούμη είναι μια εμμονή» (σ.

11). Ακριβέστερα, με την καταγραφή των τελευταίων αναμνήσεών της είκοσι χρόνια ύστερα από τη δολοφονία του Δραγούμη (1920), η εμμονή της Δέλτα για τον άνθρωπο Δραγούμη έγινε εμμονή της αλύτρωτης ερωτικής μνήμης και, μέσω αυτής, εμμονή της αυτοβιογραφικής γραφής ως εναγώνιας προσπάθειας να διασωθεί η ερωτική μνήμη. Το γεγονός που πυροδότησε τη γραφή των αναμνήσεών της ήταν ότι διάβασε ημερολογιακά τετράδια του Δραγούμη, που έφτασαν στα χέρια της ύστερα από πεισματικές προσπάθειες: «Ζωντάνεψε ο παραμερισμένος, ποτέ ξεχασμένος εκείνος καιρός, με τους καημούς του, με την πυρωμένη του αγάπη, με τον αμέτρητο, τον απαρηγόρητο πόνο του. Και δονίστηκα ώς τα τρίσβαθα της ψυχής μου. Και ξανάπιασα την πένα μου. Και θέλω να τελειώσω την εργασία μου αυτή, με όσο κουρέλιασμα κι αν φέρνει στην ψυχή μου, για να σας την αφήσω ολόκληρη παιδιά μου» (σ. 22).

Η Δέλτα, λοιπόν, βυθίζεται στη «σταχτεράδα της ζωής» της και καταγράφει με εξονυχιστικές λεπτομέρειες τη σχέση της με τον Δραγούμη, στιγμή προς στιγμή. Επειδή, μάλιστα, η σχέση αυτή στο διάστημα 1908-1911 βιώθηκε σχεδόν αποκλειστικά μέσω επιστολών, η

Π. Σ. Δέλτα

ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ

1940

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΑΛ. Π. ΖΑΝΝΑΣ, ΕΚΔ. ΕΡΜΗΣ (ΑΡΧΕΙΟ Π. Σ. ΔΕΛΤΑ Η΄) 2007, ΣΕΛ. 789,
ΤΙΜΗ: 36,60 ΕΥΡΩ

Δέλτα συνεχώς αντιγράφει πιστά και σχολιάζει διεξοδικά τα τεκμήρια του έρωτα, τα γράμματά της προς τον Δραγούμη και τα γράμματα εκείνου προς αυτήν. Έτσι η Φίλη (όπως την ονόμαζε ο Δραγούμης) προσπαθεί να αναπληρώσει ή να ανασυστήσει ό,τι (δεν) έζησε εξαιτίας της ταξικής (μεγαλοαστικής) αίσθησης καθήκοντος και της συνακόλουθης γυναικείας «σκλαβιάς» της. Όπως ομολογεί, σε διάφορα σημεία των αναμνήσεών της, «ήταν η σκλάβα ψυχή μου, η ανατροφή μου όλη, η ατμόσφαιρα όπου ανατράφηκα, που μ΄ έκανε να αισθάνομαι πως “ανήκω” στον άντρα μου, στα παιδιά μου, πως η ζωή μου δεν ήταν δική μου, πως “ χρωστούσα ” να μείνω σκλάβα, οτιδήποτε κι αν μου στοίχιζε αυτό» (σ. 36). Και αλλού: «Ήμουν παντρεμένη, ανήκα στον άντρα που μου έδωσαν, που δεν τον αγάπησα ποτέ, μα που με βαστούσε σαν κτήμα του νόμιμο» (σ. 23). Αφού, λοιπόν, δεν της επιτρεπόταν να ζήσει τον έρωτα, αυτό που εν τέλει της απέμεινε ήταν να τον αναβιώσει, μέσω της ανακλητικής καταγραφής, ως ύστατη πράξη χρέους. Το ίδιο χρέος τής υπαγορεύει να συνθέσει, παράλληλα με την καταγραφή των αναμνήσεων του έρωτά της, μια ιδιότυπη «βιογραφία» του Δραγούμη, με τον αναλυτικό σχολιασμό του ημερολογίου του.

Γραμμένα φιλιά
Μέσω της έκδοσης αυτών των αναμνήσεων, 67 χρόνια αργότερα, παρευρισκόμαστε στο ξαναζωντάνεμα ενός έρωτα, μιας εποχής και, κυρίως, της εναγώνιας απόπειρας η χαμένη ζωή να σαρκωθεί σε γραφή και έτσι να απολυτρωθεί. Αυτό που κάνει ακόμη πιο δραματική την ανάγνωση των Αναμνήσεων 1940 είναι ότι η Δέλτα δεν μπορούσε να συλλάβει- και ίσως αυτό ήταν το βαθύτερο και τελευταίο δράμα της ζωής της – ό,τι έγραψε ο λίγο νεώτερός της, ο μεγάλος Φραντς Κάφκα (γεννήθηκε το 1883) στα δικά του ερωτικά γράμματα στη Μίλενα: «Τα γραμμένα φιλιά δεν φτάνουνε ποτέ στον προορισμό τους, τα φαντάσματα τα ρουφάνε στον δρόμο επάνω».