Υπόκριση εναντίον φενάκης

Θα έπρεπε να είναι ο κανόνας, αλλά κοντεύει να γίνει η εξαίρεση: νέοι συγγραφείς που προχωρούν πέρα από τα κεκτημένα των πρώτων βιβλίων τους, καλλιεργώντας και εμβαθύνοντας προοδευτικά το ταλέντο τους, αποτολμώντας να δοκιμαστούν σε εγχειρήματα με αυξανόμενο δείκτη δυσκολίας.

Αυτό κάνει ακόμα πιο αξιοσημείωτη την περίπτωση του Νίκου Κουνενή, την έτσι κι αλλιώς ξεχωριστή, αφού πρόκειται για έναν από τους ελάχιστους πεζογράφους μας που επιδίδονται συστηματικά στη σάτιρα και, κατά τη γνώμη μου, τον καλύτερο. Ο συγγραφέας αυτός, γεννημένος το 1957, με πτυχίο οικονομικών, ξεκίνησε με δύο συλλογές διηγημάτων, διασκεδαστικών, αλλά και κάπως άτσαλων. Δημοσίευσε έπειτα, το 2006, το μικρό μυθιστόρημα Ω του θαύματος!, όπου διακωμωδούσε ευφυέστατα τη διαφθορά της Εκκλησίας και τη νεοελληνική θρησκοληψία. Και, τη χρονιά που μόλις έφυγε, ανέβασε τον πήχυ ακόμα ψηλότερα: στα ΥποΚριτικά κείμενα επιχειρεί να υπονομεύσει μέσω της παρωδίας μια σειρά είδη λόγου που χαρακτηρίζουν, λίγο πολύ, τα πολιτισμικά μας πράγματα.

Η παρωδία, και μάλιστα η παρωδία ενός ορισμένου εκφραστικού ήθους, είναι κάτι πολύ δύσκολο, αν θέλει να έχει ουσία. Ο σατιριστής πρέπει να μελετήσει καλά όχι μόνο τα εξωτερικά γνωρίσματα του ιδιώματος που θέλει να παρωδήσει, αλλά και την εσωτερική λογική του, ώστε να φαίνεται πως τηρεί όλους τους κανόνες της. Η παρωδία, για να είναι πετυχημένη, δεν πρέπει να φωνάζει πως είναι παρωδία. Αντίθετα, ο παρωδός πρέπει να μιμείται στην εντέλεια το ύφος και τα επιχειρήματα του στόχου του, να αυξάνει σταδιακά, ανεπαίσθητα και με συνέπεια τις δόσεις της υπερβολής, ώσπου να οδηγήσει τις θέσεις του άλλου ad absurdum. Νά γιατί ο Αριστοφάνης απέτυχε να παρωδήσει πειστικά τον Σωκράτη στις Νεφέλες: δεν είχε καταλάβει ούτε πώς σκεφτόταν ούτε πώς μιλούσε ο φιλόσοφος. Ο Κουνενής εμφανίζεται εδώ όσο πρέπει διαβασμένος, λεπτός και, εννοείται, είρων για να πετύχει τον σκοπό του. Σ΄ ένα σπαρταριστό εναρκτήριο κείμενο διασύρει τον ψευδοεπιστημονικό λόγο των ελληναράδικων εντύπων που έχουν βαλθεί να αποδείξουν την εξωγήινη καταγωγή της “φυλής” μας.

Ακολουθούν εξίσου απολαυστικά κείμενα που σαρκάζουν τα φληναφήματα των μεταμοντέρνων φιλοσόφων, τα “διαπολιτισμικά” μυθιστορήματα (προπαντός την ελληνοαμερικανική εκδοχή τους), τις μοντέρνες “εικαστικές παρεμβάσεις”, την “πρωτοποριακή” ποίηση, τη lifestyle γαστρονομία και το λαϊκό τραγούδι. Όλα αυτά τα κείμενα, όπως και το πρώτο, υποτίθεται ότι είναι εγκωμιαστικές κριτικές βιβλίων, γλυπτών, εστιατορίων κ.λπ. στις σχετικές στήλες περιοδικών ή εφημερίδων. Δραστικότατο τέχνασμα: ντύνει το αντικείμενο της παρωδίας με όλη τη σοβαρότητα που αυτό διεκδικεί κι έτσι κάνει το ξεγύμνωμά του, που ακολουθεί, ακόμα δραματικότερο. ΄Επειτα από αυτά τα γυμνάσματα υποκριτικού λόγου ο συγγραφέας συνεχίζει με κάτι που δεν θα μπορούσε να λείπει από ένα τέτοιο ανθολόγιο: ένα (δήθεν) απόσπασμα από ένα σύγχρονο ελληνικό μπεστσέλερ, φυσικά μυθιστόρημα “γυναικείας ευαισθησίας”. Και κλείνει με ένα κείμενο για το ποδόσφαιρο και ένα για την τηλεόραση. Τα δύο τελευταία είναι τα πιο αδύνατα της συλλογής. Αλλά μπορώ να βρω ελαφρυντικά γι΄ αυτό. Στην πρώτη περίπτωση, υποψιάζομαι πως ο Κουνενής συμπαθεί το ποδόσφαιρο υπερβολικά για να το ειρωνευτεί. Και στη δεύτερη, η ελληνική τηλεόραση είναι υπεράνω παρωδίας, όπως ο γελοίος δεν κινδυνεύει ποτέ να γελοιοποιηθεί.

Νίκος Κουνενής

ΥΠΟΚΡΙΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ

ΕΚΔ. ΚΨΜ, ΑΘΗΝΑ 2007 ΣΕΛ. 76, ΤΙΜΗ: 6,30 ΕΥΡΩ

Δ. Κ.