«Ήξερα πως τα θεμέλια είχαν φαγωθεί»

ΕΙΝΑΙ Η ΤΡΙΤΗ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΙΚΗ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΤΟΥ ΣΕΦΕΡΗ.
ΕΝΑ ΑΔΙΑΜΟΡΦΩΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΠΟΥ
ΑΝΤΑΝΑΚΛΑ ΤΗΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΜΠΛΟΚΗ
ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ ΜΕ ΤΟ ΚΥΠΡΙΑΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ. ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΜΕΝΟΣ ΠΡΙΝ ΑΠΟ 25 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ Γ. Π. ΣΑΒΒΙΔΗ, Ο «ΒΑΡΝΑΒΑΣ ΚΑΛΟΣΤΕΦΑΝΟΣ» ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ ΤΩΡΑ ΣΕ ΜΙΑ ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΗ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ, ΜΕ ΝΕΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ, ΧΑΡΗ ΣΤΗ ΝΑΤΑΛΙΑ ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΑΚΗ
Ο Βαρνάβας Καλοστέφανος δεν είναι παρά σπαράγματα ενός κυπριακού αφηγήματος που ο Γ. Σεφέρης επιχείρησε να συνθέσει το καλοκαίρι του 1954 και εγκατέλειψε πιθανότατα ενάμιση χρόνο αργότερα, λίγο πριν αναλάβει καθήκοντα στην Πολιτική Διεύθυνση του υπουργείου Εξωτερικών με αρμοδιότητα το Κυπριακό. Στο ίδιο χρονικό διάστημα ο Σεφέρης ολοκλήρωνε στη Βηρυτό και δημοσίευε στην Αθήνα τα ποιήματα της θεματικής συλλογής…Κύπρον,ού μ΄ εθέσπισεν… (γνωστής με τον μεταγενέστερο τίτλο Ημερολόγιο καταστρώματος, γ΄ ), αφήνοντας στην άκρη, ύστερα από συστηματική επεξεργασία, τη νεανική του αφήγηση Έξι νύχτες στην Ακρόπολη. Αν συνυπολογίσουμε τις ολιγοσέλιδες σημειώσεις του 1924 «Στο απέραντο σκάκι της “Κονκόρντας”», ο Βαρνάβας Καλοστέφανος συνιστά την τρίτη μυθιστοριογραφική απόπειρα του μεσήλικα πλέον και αναγνωρισμένου ποιητή.

Σε αντίθεση πάντως με το σχετικά ολοκληρωμένο αθηναϊκό πεζογράφημα, η υποτυπώδης πλοκή του Βαρνάβα Καλοστέφα νου παραδίδεται αδιαμόρφωτη. Χωρίς την καθοδήγηση της επιμελήτριας ο σημερινός αναγνώστης θα δυσκολευόταν να σχηματίσει οποιαδήποτε εικόνα για το περιεχόμενο του έργου, καθώς πρόσωπα και δράση παραμένουν σκιώδη. Μόνο το πλαίσιο, ο χώρος και ο χρόνος της δράσης ορίζονται από μιας αρχής: «Χρονικό της Κύπρου 1953»- αυτός θα ήταν ο υπότιτλος του μυθιστορήματος. Από το αρχειακό υλικό προκύπτει η διάρθρωση μιας τετραμερούς σύνθεσης, που κλείνει ή μάλλον διακόπτεται από έναν επιστολικό επίλογο. Γιατί «ένα τέτοιο πράγμα δεν μπορεί να έχει τέλος, ή έχει ένα αυθαίρετο τέλος» σημειώνει ο Σεφέρης σε ένα από τα ελάχιστα αυτοσχόλια αναφορικά με τον Βαρνάβα.

Συνοπτικά, η αφήγηση θα απέδιδε, με αφορμή το ξανασμίξιμο στην Κύπρο δυο παλαιών φίλων, ενός ξένου (του Ελλαδίτη Σταύρου ή Στράτη, που αναλαμβάνει εν μέρει τον ρόλο του αφηγητή) και ενός ντόπιου (του Βαρνάβα Καλοστέφανου, είδος Καζαντζακικού ήρωα με εμφανή στοιχεία από την προσωπικότητα του Ευάγγελου Λουίζου), την κυπριακή εμπειρία του πρώτου, και κυρίως την υπαρξιακή αγωνία του δεύτερου και πρωταγωνιστικού προσώπου, την ώρα ακριβώς που ο φιλήσυχος τόπος μοιάζει να μεταλλάσσεται απότομα σε πεδίο δράσης και οι υπομονετικοί άνθρωποί του να ντύνονται αντάρτες.

Η στιγμής της κρίσης
Το δυνάμει μυθιστόρημα θα θεματοποιούσε, με άλλα λόγια,- πέρα από το συναισθηματικό ταξίδι του ίδιου του Σεφέρη σ΄ έναν κόσμο που τον «άρπαξε από τις ρίζες», καθώς έγραφε τον Μάιο 1954 στον μετέπειτα επιμελητή των κυπριακών του ποιημάτων Γ. Π. Σαββίδη- την ιστορική στιγμή της κρίσης ή τους συνειδησιακούς όρους μιας πολιτικής σύγκρουσης από εκείνες που μεταμορφώνουν «χιλιάδες ανθρώπους σε καθάρματα». Τη διάσταση αυτή θα την έδινε, αν πιστέψουμε τη μοναδική ημερολογιακή αναφορά του στο έργο, στην υποκειμενική της έκφανση, δηλαδή μέσα από τα πρόσωπα.

Αυτό συμπεραίνει τουλάχιστον ο υποψιασμένος αναγνώστης, που γνωρίζει από τη σχεδόν εξαντλητική σεφερική βιβλιογραφία (ημερολόγια, αλληλογραφία, μονογραφίες για την κυπριακή εμπειρία, βιογραφία κ.λπ.) τη συναισθηματικά πολιτική εμπλοκή του Σεφέρη με το κυπριακό πρόβλημα: το μείζον αδίκημα- η ύβρις – των «Φίλων του άλλου πολέμου» δεν είναι πως απαγόρευαν στους Κύπριους, με βάση την πάγια αποικιοκρατική πολιτική τους, το πολιτικό δικαίωμα στην αυτοδιάθεση, αλλά ότι τους αμφισβητούσαν κυνικά την πολιτισμική ταύτιση με την Ελλάδα. Σε αυτή την επιχείρηση πολιτισμικής νόθευσης, στην αλαζονική υπαγωγή των υπηκόων στα τυφλά στερεότυπα των ισχυρών («δεν είμαστε Έλληνες, [αλλά] αερόλιθοι που έπεσαν μέσα στην ποδιά του Ντισραέλι», «ουρανοκατέβατοι», «σπαρτοί», «λουλούδια θερμοκηπίου»), ο μελλοντικός διαπραγματευτής της κυπριακής υπόθεσης στον ΟΗΕ διακρίνει «μαβιά μεγάλα/ τα μάτια της ολόκληρης καταστροφής» («Σαλαμίνα της Κύπρος»). Σε μια σκοτεινή σκηνή του «Προπλάσματος» ο Βαρνάβας, παραδομένος σε ένα είδος μανικού πάθους («κι ο άρρωστος νους που αδειάζει/ δε χρειάζεται μακρύ καιρό/ για να γεμίσει με την τρέλα»,

Γιώργος Σεφέρης

ΒΑΡΝΑΒΑΣ

ΚΑΛΟ

ΣΤΕΦΑΝΟΣ

ΤΑ ΣΧΕΔΙΑΣΜΑΤΑ

ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΝΑΤΑΛΙΑ ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΑΚΗ, ΕΚΔ. ΜΟΡΦΩΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΗΣ, 2007, ΣΕΛ.
405, ΤΙΜΗ: 23 ΕΥΡΩ

ό.π. ), μονολογεί: «Ήξερα πως τα θεμέλια είχαν φαγωθεί, μα δεν περίμενα να γκρεμιστεί τόσο γρήγορα το σπίτι». Οι υπεκφυγές έδειχναν να έχουν εξαντληθεί.

Η τελευταία εγγραφή του Βαρνάβα Καλοστέφανου χρονολογείται στα τέλη Φεβρουαρίου 1955. Μόλις ένα μήνα αργότερα ανακοινώνονται οι πρώτες βομβιστικές ενέργειες της ΕΟΚΑ. Ο Σεφέρης δηλώνει σε επιστολή του πως χρειάζεται τώρα να πάρει κάποια απόσταση για να καταλάβει την Κύπρο καλύτερα, και δεν επιστρέφει πια ποτέ. Η φυσική του απομάκρυνση από το νησί, που το βίωσε παροδικά σαν γενέθλιο τόπο και εν συνεχεία το υπηρέτησε όσο καλύτερα νόμιζε, υπογράφοντας μάλιστα για ένα φεγγάρι με το κωδικό όνομα Βαρνάβας, προδιαγράφεται ήδη στις αποφάσεις των μυθιστορηματικών του χαρακτήρων: στον επίλογο των σχεδιασμάτων, το τέλος επέρχεται αφού έχουν εγκαταλείψει την Κύπρο όλα τα κεντρικά πρόσωπα: και η Βάσω (περιστασιακή θεραπαινίδα της Αφροδίτης-Μύλιττας) και ο ανοιχτόμυαλος Ελλαδίτης παρατηρητής και, τελευταίος, ο ίδιος ο Βαρνάβας, που λάτρευε τη μνήμη του και ωστόσο ασφυκτιούσε με την προοπτική ενός άλλου πολέμου.

Ακυρωμένο έργο
Περισσότερο απ΄ ό,τι μυθιστοριογραφική δοκιμή, ο Βαρνάβας Καλοστέφανος είναι ένα ματαιωμένο έργο. Άκυρο δεν το κατέστησε η έκδοση των στερεότερων ποιητικών συνθέσεων του…Κύπρον,ού μ΄ εθέσπισεν…, ούτε η χλιαρή έως απορριπτική υποδοχή τους από τους Αθηναίους κριτικούς του, εχθρούς και φίλους, αφού η ιδέα του μυθιστορήματος δεν εγκαταλείφθηκε με την ολοκλήρωση της συλλογής. Αυτό που το ακύρωσε είναι η αντικειμενική αλλά και ψυχολογική υπέρβαση μιας μεταβατικής κατάστασης. Γιατί, ενώ ο μύθος του Τεύκρου, η αποκάλυψη ενός κόσμου και ενός ανθρώπινου δράματος, τα αλλεπάλληλα και συναφή πολιτιστικά στρώματα της Σαλαμίνας, του Χριστοδώρου, του Νεόφυτου, του Μαχαιρά και του καλόγερου με την κολόκα χωνεύτηκαν ιδανικά στους στίχους των κυπριακών ποιημάτων, το υπαρξιακό δίλημμα του Βαρνάβα ανάμεσα στον Άρη και την Αφροδίτη διαλύθηκε με την κήρυξη του Αγώνα. Και στοχαστικές προβλέψεις όπως εκείνη του Νεοκλή: «Πώς μπορώ να φανταστώ την Κύπρο χωρίς και τους Τούρκους» ή του Βαρνάβα: «Έτσι που πάμε, θα γίνει η Κύπρος ένα μεγάλο σανατόριο, για να ΄ρχονται όλοι αυτοί οι υπερβόρειοι να στεγνώνουν την ομίχλη που μάζεψαν τα κόκαλά τους» πνίγηκαν βάναυσα από τον μηχανισμό της καταστροφής, διατηρώντας συνάμα την τραγική τους επικαιρότητα.

Η Μαριλίζα Μητσού είναι καθηγήτρια Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Μονάχου