Κριτική εικαστικών

Σπύρος Παπαλουκάς: ολική επαναφορά;

«Μα έχουμε κι άλλους σπουδαίους ζωγράφους, πατριάρχες της νεοελληνικής ζωγραφικής, δεν είναι μόνο ο Κ. Παρθένης;» αναρωτιέται κανείς μπροστά στους 200 άγνωστους πίνακες του Σπύρου Παπαλουκά, απλωμένους για πρώτη φορά δημόσια στη μόνιμη, πλέον, στέγη τους, στο Ίδρυμα Θεοχαράκη. Η πρώτη εντύπωση είναι συναρπαστική ακόμη και για τους ειδικούς: μία αλλιώτικη χρωματική παλέτα και μία ιδιότυπη οργάνωση της ζωγραφικής επιφάνειας, και την ίδια στιγμή μια πνοή οικειότητας εκπέμπεται, κάνοντας τον επισκέπτη να αισθάνεται ότι έχει να κάνει μ΄ έναν «δικό του» καλλιτέχνη. Τα θέματα αναγνωρίζονται σχετικά εύκολα, είναι το Άγιον Όρος, η Μυτιλήνη, η Σαλαμίνα, περιέχοντας λίγα κτίσματα (παλιά σπίτια, αρσανάδες κ.ά.) και πολύ περισσότερα φυσικά εμβλήματα (βουνά, συστοιχίες δένδρων), συνθέτοντας σύνολα με χρώμα έντονα συμπυκνωμένο ή αραιωμένο σε «κοίτες» που ρέουν στον πίνακα αλληλοσυμπλεκόμενες. Ένα σύνολο που μοιάζει σαν ένα παραδείσιο χρωματικό όργιο, πειθαρχημένο ωστόσο σε σχεδιαστική υποδομή. Ο ζωγράφος αυτός φαίνεται να αισθάνθηκε εντονότατα την αξία της προσωπικής επαφής με τον φυσικό χώρο, στα χρόνια εκείνααρχές του 20ού αι.- που η νέα ελληνική ζωγραφική έψαχνε τη ταυτότητά της και την αυτονομία της.

Παράλληλοί του είναι ο Κ. Μαλέας και ο Ν. Λύτρας, με εφόδια γαλλικά ο πρώτος και γερμανικά ο δεύτερος, υπό τη σκιά του Κ. Παρθένη όλοι ανεξαιρέτως, ερευνούσαν το ελληνικό φως και την ξεχωριστή αίσθηση που ενδεχομένως αποδίδει. Ο Παπαλουκάς έφτιαξε δικό του δρομολόγιο, με «προστιθέμενη αξία» στη διεθνή γλώσσα που εισήγαγε από τους λεγόμενους Γάλλους «ναμπί», ζωγράφους δηλαδή με έμφαση στο χρώμα αλλά και στον συμβολισμό, όπως ο Γκογκέν.

Ζωγραφίζει με ιδεολογία αφαιρετικού, κάνοντας τον πίνακα αυτόνομο πεδίο νέας εμπειρίας και όχι μόνο αναπαράστασης. Εργαλεία του είναι η χρωματική αυτονομία και η σχεδιαστική αφαίρεση, σε μεταξύ τους αναλογία που ποικίλλει, παλιότερα το χρώμα επιβάλλεται, στο τέλος της ζωής του επικρατεί η εκλογικευμένη σχεδιαστική διάθεση. Έχει πολλή σημασία ότι όλα αυτά τα είχε φθάσει σε ωριμότητα γύρω στο 1920 και ότι έκτοτε συμμετείχαν στη διαμόρφωση των επόμενων (Γ. Τσαρούχης, Σπ. Βασιλείου κ.ά.) ή συμπλέκονταν με συγγενείς ιδέες συγκαιρινών του (Φ. Κόντογλου) ή κατοπινών, όπως ο Ν. Χατζηκυριάκος – Γκίκας.

Στην έκθεση βλέπουμε για πρώτη φορά τη προσωπική συλλογή του ίδιου του ζωγράφου, αθέατη ως επί το πλείστον έως σήμερα. Μεθοδικά αναπτυγμένη στον χώρο (μουσειολογική επιμέλεια Τάκη Μαυρωτά), συνοδευμένη από τεκμηριωμένη έκδοση, λειτουργεί σαν μια πρόκληση επαναπροσδιορισμού της γνώμης μας όχι μόνο για τον ίδιο τον Παπαλουκά αλλά και για το όλο σύστημα αξιών της ελληνικής ζωγραφικής: Σε ποιο ποσοστό καινοτόμος και σε ποιο παραδοσιακός αναδεικνύεται εν τέλει; Ποια είναι η θέση του ανάμεσα στους θεμελιωτές της δικής μας εικαστική άποψης για τον κόσμο;

ΙΝFΟ

● Σπύρος Παπαλουκάς. Η προσωπική συλλογή αντιπροσωπευτικών (1915-1956) έργων του ζωγράφου στον νέο μόνιμο χώρο της, Ίδρυμα Β. & Μ. Θεοχαράκη, Β. ΣοφίαςΜέρλιν, τηλ. 210-3611.206, έως 20 Απριλίου.

Η επαφή του με την ντόπια παράδοση θα πρέπει πάντως να του χρεωθεί κάπως σαν του Ν. Γ. Πεντζίκη, δηλαδή διαμέσου της θρησκευτικής αφοσίωσης στα ζητήματα της απεικόνισης. Η επαφή του με το τοπίο είναι δραματική, το «γδέρνει» για να βρει τις εσώτερες δυνάμεις του, δεν παύει να είναι ρομαντικός-συμβολιστής, συχνά παγανιστής, ιερουργεί χρωματικά πάνω στην «προβιά» της οπτικής πραγματικότητας, επιβεβαιώνοντας την αξία της αριστοτελικής λέξης «χρως» (δέρμα), απ΄ όπου παράγεται η λέξη χρώμα.

Τα «ντιβιοζινιστικά» έργα του- αυτά με τις σχεδιαστικές στίξεις σαν του Σερά- είναι γοητευτικά, αλλά και πολύ δασκαλίστικα. Ένα νέο ζητούμενο στο συνολικό έργο του, τέλος, είναι η σχέση του με τον γραφισμό και τον διακοσμητισμό, πολλά έργα του μοιάζουν να βασίζονται στο έντονο κοντράστ, σαν από υπερφωτισμένες φωτογραφίες κι άλλα σαν να αφήνονται στη μαγεία των ρυθμικών αφαιρετικών συμβόλων.

Ναι, υπάρχει καινούργιο μυστήριο στο βάθος των έργων του, η ουσιαστική επαφή μαζί τους τώρα μόλις αρχίζει.