Η ΤΑΙΝΙΑ ΤΟΥ ΚΑΚΟΓΙΑΝΝΗ ΝΟΘΕΥΣΕ ΤΟΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ

Το βιβλίο του Θανάση Αγάθου, έρχεται να υπενθυμίσει το εξόφθαλμο γεγονός ότι η πασίγνωστη ταινία του Μιχάλη Κακογιάννη, Αλέξης Ζορμπάς ή Ζorba the Greek (1964), ελεύθερη κινηματογραφική διασκευή του μυθιστορήματος Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά (με σεναριογράφο τον Κακογιάννη), στάθηκε καταλύτης αφενός για τη σταδιοδρομία και τη μεγάλη επιτυχία, αφετέρου για την πρόσληψη του έργου του Καζαντζάκη. Κι όμως, σε απόσταση 43 χρόνων από τη διάσημη ταινία, δεν έχει γίνει ακόμη καμία συστηματική σύγκρισή της με το εξίσου διάσημο μυθιστόρημα. Τη σύγκριση αυτή βοηθά σημαντικά το αξιόλογο βιβλίο του Αγάθου, αφοσιωμένου μελετητή του Καζαντζάκη, καθώς μας προσφέρει μια διεξοδική επισκόπηση της κριτικής υποδοχής του μυθιστορήματος και της ταινίας, από την εποχή που εμφανίστηκαν μέχρι σήμερα, με παράθεση πλούσιου πληροφοριακού υλικού. Το βιβλίο του Αγάθου, αν και ο συγγραφέας του απέφυγε την απευθείας σύγκριση των δύο έργων, δίνει την αφορμή να σκεφτούμε πόσο πολύ η ταινία του Κακογιάννη εκλαΐκευσε το μυθιστόρημα, απαλείφοντας σημαντικές όψεις του στοχαστικού βάθους και της αφηγηματικής του συνθετότητας, και συνέβαλε στην κατασκευή του στερεότυπου μιας (φανταστικής) Ελλάδας, τοποθετημένης στην εξωτική περιφέρεια του δυτικού κόσμου, με ειδοποιά στοιχεία της ιδιοσυστασίας της τον διονυσιασμό, το συρτάκι και το ξέφρενο γλέντι. Το στερεότυπο αυτό ελάχιστη σχέση έχει με το μυθιστόρημα.

Θανάσης Αγάθος

ΑΠΟ ΤΟ«ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΤΟΥΑΛΕΞΗ ΖΟΡΜΠΑ» ΣΤΟ «ΖΟRΒΑ THE GRΕΕΚ»

ΕΚΔ: ΑΙΓΟΚΕΡΩΣ, 2007, ΣΕΛ: 207, ΤΙΜΗ: 10,45 ΕΥΡΩ

Στερεότυπο
Δεν αρνούμαι τις κινηματογραφικές αρετές της ταινίας του Κακογιάννη, αρετές που αναγνώρισαν ακόμη και οι επικριτές της, αλλά πιστεύω, όπως και οι μελετητές που αναφέρθηκαν ήδη στη σύγκριση ταινίας και μυθιστορήμα- τος (Βien, Σταυροπούλου και Παπανικολάου), ότι η ταινία συνέβαλε καίρια στη διεθνή φήμη και στη σταδιοδρομία της τύχης του Καζαντζάκη σε λανθασμένη γραμμή. Αν οι ομοεθνείς του Ζορμπά και σημερινοί θεατές της ταινίας αυτοαναγνωριζόμαστε ελάχιστα στο πρόσωπο που ενσάρκωσε υποδειγματικά ο Άντονι Κουίν το 1964, πρέπει να αναρωτηθούμε δύο πράγματα: το πρώτο είναι αν ο εξευρωπαϊσμός και η δυτικοποίηση της Ελλάδας από τότε μέχρι σήμερα επέφεραν την προϊούσα και οριστική απώλεια των περισσότερων από εκείνα τα στοιχεία που έκαναν πολλούς ξένους θεατές της ταινίας και αμέριμνους τουρίστες να μας βλέπουν για πολύ καιρό ως Ζorba the Greek. Το δεύτερο είναι μήπως πρέπει να ξαναδιαβάσουμε το μυθιστόρημα Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά μακριά από τους προβολείς του πολύ δυνατού φωτός που έριξε πάνω του η ταινία του Κακογιάννη. Η δεύτερη απορία επαναθέτει το αίτημα της αποκατάστασης του Καζαντζάκη: να απολυτρωθούμε επιτέλους από τον ζορμπαδισμό, να αντιστρέψουμε την πορεία που μέχρι σήμερα ακολουθήσαμε (από τον Καζαντζάκη στον Ζορμπά) και να ανακαλύψουμε ξανά τον μεγάλο Κρητικό συγγραφέα ανόθευτο.

Ο Ευριπίδης Γαραντούδης είναι αναπλήρωτής καθηγητής Νεοελληνικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών