Για μια ενιαία λαϊκή κουλτούρα

Όσοι διαμαρτύρονται ότι θεωρώντας τον Ζορμπά κορυφαίο έργο, «οι ξένοι» κάπου παρανόησαν τον Καζαντζάκη, όπως και όσοι εκνευρίζονται που η ταινία κατέληξε να κάνει πιο διάσημο τον ήρωα από τον συγγραφέα του και τον Άντονι Κουήν πιο Έλληνα από τον Έλληνα που υποτίθεται ότι υποδυόταν, χάνουν το βασικό στοιχείο της υπόθεσης, το οποίο νομίζω είναι η ιστορικότητα, η εποχή και του μυθιστοριογράφου Καζαντζάκη και της παγκόσμιας πρόσληψης του Ζορμπά.

Όσο περισσότερο η καινούργια έρευνα επιστρέφει σε αυτόν, βλέπει ότι ο Ζορμπάς, σε όλες του τις μορφές, δεν είναι ένα λάθος της τύχης, μια παρακμή ή μια διευρυμένη παρανάγνωση. Πρόκειται αντίθετα για έργο οριακό της νεοελληνικής κουλτούρας. Συγκεφαλαιώνει την τάση για τη δημιουργία αναγνω(ρί)σιμης και ενιαίας λαϊκής κουλτούρας και του άγχους να διαμορφωθεί αυτή σε κουλτούρα εθνική με κοινό υπερεθνικό. Τη στρατηγική αυτήν έχουμε μάθει να αναγνωρίζουμε, λανθασμένα, μόνο στους κεντρικούς εκπροσώπους της γενιάς του ΄30, ο Ζορμπάς όμως, επιτέλους, δεν είναι παρά μια πιο ευρείας κατανάλωσης εκδοχή του Μακρυγιάννη, του Θεόφιλου, των ρεμπετών στην κορνίζα κ.ο.κ.

Το βιβλίο και η ταινία δεν δραματοποιούν απλώς τη σχέση του πρωτοτυπικά λαϊκού Ζορμπά με τον πρωτοτυπικά διανοούμενο γραφιά- αφεντικό, δραματοποιούν το άγχος αυτή η σχέση να καταλήξει σε μια ενοποιημένη, μείζονα αφήγηση, μεταξύ άλλων και ελληνικότητας. Από βιβλίο ακόμα, λοιπόν, ο Ζορμπάς συστήνεται και ως αφήγηση επισκέψιμης αυθεντικότητας, ανταλλαξιμότητας, μεταφρασιμότητας. Αυτές είναι τάσεις όμως που χαρακτηρίζουν το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα σε παγκόσμιο πολιτισμικό αλλά και οικονομικό επίπεδο. Ο Ζορμπάς, ο Κουίν, ο Καζαντζάκης και ο Πρωταρχικός Νεοέλλην, που κάποτε έμαθε να χορεύει το συρτάκι ενώπιον της παγκόσμιας περιηγητικής λέσχης, ήταν- όπως και να το κάνουμε- καταδικασμένοι να επιτύχουν.

Ο Δημήτρης Παπανικολάου είναι λέκτορας Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης