Η βαλκανική διάσταση

Οι βαλκανικές διαστάσεις του Εμφυλίου εξετάζονται στα άρθρα του Σταύρου Ντάγιου, του Μίλαν Ρίστοβιτς, του Τοντόρ Τσεπρεγκάνωφ και της Λιλιάνας Πάνοφσκα. Ο Ντάγιος αναφέρεται ειδικότερα στον αλβανικό παράγοντα κατά την τελευταία φάση του Εμφυλίου. Μετά τη ρήξη του Τίτο με τον Στάλιν, η Αλβανία προσέλαβε ιδιαίτερη σημασία για τους Σοβιετικούς. Υπήρχε ο κίνδυνος εισβολής του ελληνικού στρατού στη μη διεθνώς ακόμα αναγνωρισμένη Αλβανία, την οποία η Σοβιετική Ένωση δεν θα μπορούσε να υπερασπιστεί. Υπήρξε ίσως και αυτός ένας λόγος που ο Στάλιν συναίνεσε στην παύση του Εμφυλίου τον Απρίλιο του 1949. Στο εύρος της γιουγκοσλαβικής βοήθειας αναφέρεται με τη σειρά του ο Μίλαν Ρίστοβιτς. Από τη λεπτομερή εξιστόρησή του γίνεται φανερό πως ο παράγοντας της Τιτοϊκής Γιουγκοσλαβίας αποτέλεσε τον καταλύτη των εξελίξεων του ελληνικού εμφυλίου πολέμου. Η γιουγκοσλαβική βοήθεια επέτρεψε τη γενίκευση των συγκρούσεων, αλλά και η σταδιακή διακοπή της, μετά το καλοκαίρι του 1948, επιτάχυνε τη διαφαινόμενη ήττα του ΚΚΕ. Αντίθετα τέλος απ΄ ό,τι υποστηριζόταν στο παρελθόν από τη σλαβομακεδονική ιστοριογραφία, ο Τοντόρ Τσεπρεγκάνωφ και η Λιλιάνα Πάνοφσκα επισημαίνουν ότι για τους Σλαβομακεδόνες ακτιβιστές του ΝΟΦ, ο ελληνικός εμφύλιος υπήρξε ένας αγώνας για αυτοδιάθεση και ενοποίηση της «Μακεδονίας του Αιγαίου» με την ενδοχώρα της, τη νεότευκτη «Λαϊκή Δημοκρατία της Μακεδονίας», και όχι απλά μια ένοπλη διεκδίκηση ισοτιμίας και μειονοτικών δικαιωμάτων. Το συμπέρασμα
Η δράση εξάλλου των μαχητών του Δημοκρατικού Στρατού δεν ήταν (όπως πολλές φορές είχε χαρακτηριστεί) δράση «ενόπλων που διαπράττουν εγκλήματα του ποινικού δικαίου». Αυτό τονίζει ο Νίκος Ζάικος. Για να χαρακτηρισθούν, σημειώνει, οι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού ως εμπόλεμα μέρη θα έπρεπε να είχαν οργανωμένο τακτικό στρατό, σταθερή κυβέρνηση και ξεχωριστή εδαφική επικράτεια. Όπως είναι γνωστό, αυτοί ήταν οι άμεσοι στόχοι του ΚΚΕ σύμφωνα με τις αποφάσεις της Τρίτης Ολομέλειας και το σχέδιο Λίμνες (Σεπτέμβριος 1947). Ωστόσο, παρά το ότι οι στόχοι δεν επιτεύχθηκαν, τα αυστηρά μέτρα που οι ελληνικές κυβερνήσεις θέσπισαν από την αρχή των εχθροπραξιών αποκαλύπτουν ότι στην Ελλάδα ίσχυσε ένα νομικό καθεστώς που παρουσίαζε πολλά κοινά χαρακτηριστικά με το νομικό καθεστώς των κρατών που τελούν σε εμπόλεμη κατάσταση.

Όσο για το πώς επιβίωσαν οι θεσμοί της ΕΑΜοκρατίας στις περιοχές που ήλεγχε ο Δημοκρατικός Στρατός, αυτό είναι ένα ζήτημα που εξετάζει ο Νίκος Μαραντζίδης, σημειώνοντας μεταξύ άλλων ότι το ΚΚΕ έδινε μια πρωτόλεια μορφή της «λαοκρατίας» της Λαϊκής Δημοκρατίας, για την οποία αγωνιζόταν.