«Έρχομαι από πολύ μακριά, ανεβαίνω από πολύ χαμηλά»

Ο ΜΥΘΟΣ ΤΟΥ ΦΑΟΥΣΤ ΜΕΤΑΦΕΡΕΤΑΙ
ΣΤΟΥΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ. Η
ΝΕΜΙΡΟΒΣΚΙ ΔΗΜΟΣΙΕΥΕΙ ΤΟ 1939
ΕΝΑ ΑΦΗΓΗΜΑ ΜΕ ΗΡΩΑ ΚΑΠΟΙΟΝ
«ΞΕΝΟ». ΚΑΡΙΚΑΤΟΥΡΕΣ ΚΑΙ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΑ
ΑΠΕΙΚΟΝΙΖΟΥΝ ΤΗΝ
ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ. ΣΥΓΧΡΟΝΟ
ΠΑΡΑΜΥΘΙ Ή ΣΑΤΙΡΑ ΤΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ
ΤΑΞΗΣ; Ο ΗΡΩΑΣ ΤΗΣ ΝΕΜΙΡΟΒΣΚΙ
ΚΑΤΑΦΕΡΝΕΙ ΝΑ ΑΝΕΛΙΧΘΕΙ
ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ, ΟΜΩΣ ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ ΜΕΧΡΙ
ΤΕΛΟΥΣ ΕΝΑ ΠΕΙΝΑΣΜΕΝΟ ΖΩΟ
Πρόσφυγες, ξένοι, μέτοικοι. Ζουν σε εξευτελιστικές συνθήκες. Ο μόνος τρόπος που έχουν για να αμυνθούν είναι η μόρφωση, το χρήμα, η καπατσοσύνη. Αν σταθούν τυχεροί, το ένα έλκει το άλλο. Άλλωστε η μόρφωσηκαι η συνακόλουθη επαγγελματική επιτυχία- είναι ο μόνος τρόπος να σπάσουν τα στεγανά, που με περισσή επιμέλεια φρουρούν οι ντόπιοι. Βέβαια η γηγενής αστική τάξη φροντίζει για την εκπαίδευση των τρυφηλών γόνων της, όμως οι προπονημένοι στο ζόρι και την πείνα ξένοι καταλαβαίνουν ότι η εκπαίδευση δεν είναι λούσο. Είναι εργαλείο. Ή, στην προκειμένη περίπτωση, όπλο.

Η Ιρέν Νεμιρόβσκι δεν ήταν ούτε φτωχιά ούτε πεινασμένη. Ήταν Λευκορωσίδα με εβραϊκό αίμα, μια δεσποινίς της καλής ρωσικής κοινωνίας, που ξεβράστηκε στο Παρίσι. Μια ευφυής πεζογράφος, που είχε την ατυχία να ζήσει τα στρατόπεδα συγκέντρωσης του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και να πεθάνει σε αυτά. Η Νεμιρόβσκι ήξερε καλά τι σημαίνει να φέρεις στο μέτωπο τη στάμπα «ξένος», «λεβαντίνος», «μέτοικος». Καταλάβαινε από ξενοφοβία.

Ταξιδιώτης
Στις 18 Μαΐου του 1939 η Νεμιρόβσκι άρχισε να δημοσιεύει στο εβδομαδιαίο γαλλικό περιοδικό Gringoire, το οποίο πουλούσε τότε 500.000 αντίτυπα, το έργο της «Σκάλες της Ανατολής» (σημερινός τίτλος: Ο κύριος των ψυχών ). Το κείμενο ολοκληρώθηκε τον Αύγουστο του 1939. Η Νεμιρόβσκι μεταφέρει τον μύθο του Φάουστ στους μετανάστες. Ήρωάς της είναι ο Ντάριο Άσφαρ (η λέξη σημαίνει ταξιδιώτης). Ο Άσφαρ κατάγεται από τη χώρα των πογκρόμ, την Ουκρανία. Είναι Εβραίος από το Κίεβο, στις φλέβες του κυλά ελληνικό και ιταλικό αίμα. Σπουδάζει γιατρός στη Γαλλία. Προσπαθεί να ζήσει και να σταδιοδρομήσει εκεί. Η αφήγηση ξεκινά το 1920. Ο Ντάριο είναι ήδη τριάντα πέντε ετών πένης γιατρός.

Ο Ντάριο εκπροσωπεί γενιές πεινασμένων προγόνων. Στον νέο τόπο δεν έχει φίλους, σύμμαχους, συγγενείς. Μοιάζει με ζώο που «βγαίνοντας από το λαγούμι του, οσφραίνεται παντού παγίδες και ακονίζει τα νύχια και τα δόντια του, γιατί ξέρει ότι μόνο αυτά θα έχει για βοήθεια». Η μόνη που στέκεται πάντα δίπλα του είναι η γυναίκα του Κλάρα, άνθρωπος της ίδιας πάστας, ξένη και πεινασμένη κι αυτή. Ο Ντάριο, για να επιβιώσει και να θρέψει την οικογένειά του, αποδέχεται και αφομοιώνει τη διαφθορά των αστών. Ξέρει ότι η συγκεκριμένη επιλογή είναι μονόδρομος. Ηθικά διλήμματα έχουν οι χορτάτοι. Αυτοί έχουν την «πολυτέλεια της τιμής». Όμως ο Ντάριο έρχεται από πολύ μακριά και ανεβαίνει από πολύ χαμηλά.

Καρκίνος ψυχής
Έτσι λοιπόν, ο Ντάριο σπουδάζει γιατρός, αλλά δεν μπορεί να ορθοποδήσει. Η όψη του δείχνει ξένο, το χνότο του μυρίζει διαφορετικά. Ώσπου γνωρίζει τον μεγαλοβιομήχανο Φιλίπ Βαρντ. Ο Φιλίπ Βαρντ πάσχει από «καρκίνο της ψυχής», μια ψυχική ασθένεια που σχοινοβατεί ανάμεσα στη μελαγχολία και τη βία. Ο Ντάριο αναλαμβάνει το ρίσκο να κουράρει αυτόν τον επικίνδυνο και κακομαθημένο άρρωστο, όταν από συγκυρία του παρουσιάζεται η ευκαιρία να το κάνει. Μεταξύ τους αναπτύσσεται μια νοσηρή σχέση, μια αμοιβαία εξάρτηση που συνοδεύεται από αμοιβαία περιφρόνηση και απώθηση. Καθώς είναι και οι δυο αρπακτικά, δεν πτοούνται από τα αρνητικά τους αισθήματα και διατηρούν την ιατρική τους σχέση μέχρι τέλους. Ο Ντάριο μεγαλοπιάνεται. Υιοθετεί την επιδειξιομανία των αστών και έτσι έλκει την πελατεία του. Τον χαρακτηρίζουν κομπογιαννίτη, αλλά η φήμη του φέρνει ασθενείς. Η Σιλβί Βαρντ, σύζυγος του μεγιστάνα, είναι η άσπιλη θεά, που τυφλώνει τον ξένο γιατρό με τα προτερήματά της. Όμως ο Ντάριο αναγνωρίζει ότι όλα αυτά είναι πλεονεκτήματα μιας φυλής, που δεν χρειάστηκε ποτέ να παλέψει για να επιβιώσει. Ο γιος του Ντάριο είναι το τίμημα που πληρώνει ο ίδιος για τη χυδαία αφομοίωσή του. Ζώντας σε συνθήκες χαρισμένης ευμάρειας, περιφρονεί τον πατέρα του.

Ιrene Νemirovsky

Ο ΚΥΡΙΟΣ ΤΩΝ ΨΥΧΩΝ

ΜΤΦ. ΕΦΗ ΚΟΡΟΜΗΛΑ, ΕΚΔ. ΠΑΤΑΚΗ, 2007, ΣΕΛ. 293