Λογοκρισία και δημιουργία: το αχώριστο δίδυμο

ΕΡΑΣΜΟΣ, ΜΑΝΤΕΛΣΤΑΜ, ΣΟΛΖΕΝΙΤΣΙΝ Κ.Α. ΥΠΑΡΧΟΥΝ
ΠΟΛΛΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΝΑ ΜΙΛΗΣΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΛΟΓΟΚΡΙΣΙΑ.
ΣΤΑ ΑΔΗΜΟΣΙΕΥΤΑ (2) ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΑ
(10) ΔΟΚΙΜΙΑ ΠΟΥ ΕΓΡΑΨΕ ΣΤΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ ΄90 Ο
ΝΟΜΠΕΛΙΣΤΑΣ ΤΖ.Μ. ΚΟΥΤΣΙ ΔΕΝ ΕΠΙΔΙΔΕΤΑΙ ΣΤΗ ΣΥΝΗΘΙΣΜΕΝΗ
ΠΟΛΕΜΙΚΗ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΗΣ, ΑΛΛΑ ΠΕΡΙΓΡΑΦΕΙ
ΤΟΥΣ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΥΣ ΤΗΣ, ΤΟΣΟ ΣΕ ΑΠΟΛΥΤΑΡΧΙΚΑ ΚΑΘΕΣΤΩΤΑ ΟΣΟ ΚΑΙ ΣΕ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΑ
Στη διάρκεια της δικτατορίας, ως γνωστόν, το ποίημα του Γιώργου Σεφέρη «Άρνηση», μελοποιημένο από τον Μίκη Θεοδωράκη, είχε μεταμορφωθεί σε ένα είδος ύμνου στην ελευθερία. Εννοείται πως τα λόγια που τα σιγοτραγουδούσαμε τότε, μερακλωμένοι από το άρωμα της ελευθερίας που υποτίθεται πως ανέδιδαν, δεν είχαν τίποτε το πολιτικό.

Διαβάζοντάς τα σήμερα, ή έστω ακούγοντας το τραγούδι, εκτός από τη νοσταλγία της εποχής εκείνης, ο αναγνώστης δεν νομίζω πως θα μπορέσει να αισθανθεί τίποτε παραπάνω από ένα είδος ελαφριού υπαρξιακού πυρετού μάλλον εφηβικού τύπου. Κάποιος τρίτος, ο οποίος δεν έζησε τις συνθήκες της δικτατορικής Ελλάδας, δύσκολα θα μπορούσε σήμερα να κατανοήσει το πώς αυτό το ποίημα έγινε το έμβλημα της αντίστασης. Μάλλον θα συνέτεινε σ΄ αυτό η απαγόρευση της μουσικής του Θεοδωράκη από τους λογοκριτές, η αντιδικτατορική στάση του Σεφέρη και αυτή η κάπως ρομαντική απογοήτευση για την πορεία της ζωής την οποία δηλώνουν ευθαρσώς οι στίχοι του.

Ας δούμε τα πράγματα και από μίαν άλλη πλευρά. Πώς θα μπορούσαν να διαβαστούν « Η πόλη » ή το « Περιμένοντας τους βαρβάρους » του Καβάφη, αν ξέραμε ότι ο μεγάλος Αλεξανδρινός έγραφε σε καθεστώς λογοκρισίας; Και πόσο επηρέασε η κοινωνική λογοκρισία τους κώδικες της ερωτικής του ποίησης; Σύμφωνα με τον Τζ. Μ. Κούτσι, αυτό συνέβη με ένα ποίημα του Πολωνού ποιητή Ζμπίγκνιεφ Χέρμπερντ για τον Μάρκο Αυρήλιο. Μια πράξη αλληλεγγύης ανάμεσα σε δύο συμπολεμιστές που αποτελεί το θέμα του ποιήματος, επειδή ακριβώς διαβάστηκε κάτω από καθεστώς λογοκρισίας, μεταφράστηκε σε αλληγορία:

«Σύμφωνα με την προφανή αλληγορική ανάγνωση του ποιήματος, ο Μάρκος Αυρήλιος και ο ποιητής που του τείνει το χέρι από την Πολωνία διασχίζοντας προς τα πίσω τους αιώνες συμβολίζουν τις αξίες του δυτικού πολιτισμού, τις απειλητικές για τους Ρώσους ορδές.

Ωστόσο, το να αποκαλύπτεται έτσι το ποίημα, το να προτείνεται ότι η αποκάλυψη της αλληγορίας συνιστά ανάγνωση, κάθε άλλο παρά δίκαιο είναι γι΄ αυτό…»- τα ελληνικά της μετάφρασης, όπως διαπιστώνετε, δεν είναι και τελείως καθαρά. Τέλος πάντων.

J. Μ. Coetzee

ΠΕΡΙ ΛΟΓΟΚΡΙΣΙΑΣ

«Ο ΜΑΝΤΕΛΣΤΑΜ ΚΑΙ ΗΩΔΗ ΣΤΟΝ ΣΤΑΛΙΝ» ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΔΟΚΙΜΙΑ

ΜΤΦ. ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΡΙΣΣΑΚΗ, ΕΚΔ. ΠΑΤΑΚΗ 2007