Επιφυλλίδα

Η αποτυχία ως τίτλος τιμής

Σ΄ ένα κείμενό του για τον Σαλβατόρ Αλιέντε και μάλιστα με τη χούντα πάνω από τα κεφάλια μας, ο Άγγελος Τερζάκης είχε χαρακτηρίσει την πτώση του Χιλιανού πολιτικού ως μια «τιμητική αποτυχία». Το κείμενο αυτό που αφύπνισε συνειδήσεις όσο δεν το κατόρθωσαν προγραμματισμένα προοδευτικές και φασαριώδεις φωνές της εποχής, επανέφερε την αποτυχία στις σωστές διαστάσεις της, ως μια έννοια πολύ πιο ουσιαστική σε περιεχόμενο και σε αντίκρυσμα σε σχέση με την έννοια της επιτυχίας. Δυστυχώς όμως ό,τι κατακτάται δεν κατακτάται για πάντα, γι΄ αυτό ζήσαμε πρόσφατα το μάλλον απαράδεκτο γεγονός ώστε η αποτυχία ενός πολιτικού να λογαριάζεται ως ανικανότητά του. Υπάρχει βέβαια ένα πολύ θετικό στοιχείο, πως όταν οξύνονται τα πράγματα και γίνονται βίαιες οι συγκρούσεις, ξεκαθαρίζουν ακόμη και για τους αδαείς οι πιο θολές και αμφισβητούμενες έννοιες. Έτσι ώστε ο καθένας που εκφράζεται και δρα δημόσια να παίρνει τις σωστές διαστάσεις του. Να διαχωρίζεται εύκολα ο ιδεολόγος από τον καριερίστα, ο ταμένος από τον χαρισματικό ηγέτη.

Το ενδιαφέρον το δικό μας βέβαια είναι επικεντρωμένο στη λέξη και στην έννοια της αποτυχίας. Ο άνθρωπος από τη στιγμή που πεθαίνει έχει εκ προοιμίου αποτύχει σε όλα τα επίπεδα, σε βαθμό που η έννοια της επιτυχίας να φαίνεται εντελώς κατασκευασμένη ή το πολύ πολύ να έχει μιαν απόχρωση μόνο κοινωνική. Αν τα εκατομμύρια που κορδακίζονταν ή τους θεωρούσαν οι άλλοι ως επιτυχημένους μέσα στην Ιστορία ήταν πραγματικά επιτυχημένοι, δεν θα τους γνωρίζαμε; Το ότι ο καθένας στην εποχή του και στη γειτονιά του υπήρξε για τους άλλους επιτυχημένος, το ίδιο αυτό στοιχείο δεν τον κάνει ταυτόχρονα γελοίο όταν αναλογίζεσαι τη συμπεριφορά του τη στιγμή που το όνομά του δεν σημαίνει πια τίποτε; Και ένας άνθρωπος που λογαριάζεται γελοίος ενώ έχει παρέλθει, ήταν γελοίος και όσο ζούσε. Ένας άνθρωπος που βγαίνει στην τηλεόραση και μιλάει, που τον γνωρίζουν οι άλλοι, που κερδίζει πολλά χρήματα, είναι ένας άνθρωπος επιτυχημένος; Όχι βέβαια! Μπορεί να ακούγεται, να «καταναλώνεται», αν ρωτούσες όμως τους άλλους έναν έναν θα συνομολογούσαν ότι πρόκειται για ένα γελοίο και συχνά κατάπτυστο άτομο. Η «επιτυχία» σήμερα έχει και αυτόν τον χαρακτήρα, να είναι ανάλογη με το μέγεθος του εξευτελισμού και του αυτοεξευτελισμού ενός ανθρώπου.

Αφού λοιπόν υπό κλίμακα και μακροπρόθεσμα είμαστε όλοι μας αποτυχημένοι, χρειάζεται να συμφιλιωθούμε με την έννοια της αποτυχίας και, προπαντός, να μην μπορεί να τη χρησιμοποιήσει κάποιος ως δυσφήμηση για έναν άλλο. Ακόμη περισσότερο γιατί η επιτυχία, ακόμα και στην καλύτερη περίπτωση, μοιάζει με μια καλοστημένη μηχανή (πλεκτάνη θα ήταν το σωστότερο) για να αποπροσανατολίζει πολιτικά και υπαρξιακά τους ανθρώπους. Να μεταβάλλεται σ΄ έναν προσωπικό στόχο που πιστεύει κανείς ότι μπορεί να τον κατακτήσει, ενώ η αποτυχία που μαίνεται γύρω του δεν τον αφορά και δεν τον αγγίζει. Βέβαια όσο κι αν η αποτυχία είναι πληρέστερη, ουσιαστικότερη, πιο προσγειωμένη, άρα και πνευματικότερη έννοια σε σχέση με εκείνη της επιτυχίας, ο διαγκωνισμός για να αποτυγχάνουν όσο γίνεται περισσότεροι θα αποσυμφόριζε τις στρατιές για εκείνους που πάση θυσία χρειάζεται να πετύχουν, θα δημιουργούσε ωστόσο άλλης τάξεως προβλήματα. Δεν είναι όμως λόγος αυτός για να μην μπορούμε να διακρίνουμε κάτι πάρα πολύ απλό: ότι η έννοια της επιτυχίας κολλάει γάντι σε ανθρώπους που ο εαυτός τους είναι το ζητούμενο σε ό,τι κάνουν και ό,τι λένε, ενώ επιδαψιλεύεται σε όσους είχαν και έχουν ένα όραμα που τους επιτρέπει να κοιτάζουν πέρα από τη μύτη τους.

Διαφορετικά είναι σαν να δεχόμαστε πως επιτυχημένοι είναι η Τζίνα Λολομπρίτζιντα και ο μητροπολίτης με το ένα δισεκατομμύριο οκτακόσια εκατομμύρια για τα γεράματά του και αποτυχημένοι ο Σαλβατόρ Αλιέντε και ο πατέρας Βασίλειος που έχει μόνο το ράσο του και τον γνωρίζουν ελάχιστοι. Τελικά, αφού η επιτυχία έχει γίνει μια μάλλον ατιμωτική έννοια, μήπως θα έπρεπε να αισθανόμαστε ότι η αποτυχία είναι αυτή που πραγματικά μας τιμά;

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης τους περιοδικού «Η λέξη»