Σύνθετη απόλαυση

Ύστερα από δέκα χρόνια ξαναχαρήκαμε, σε μιαν άλλη εύφορη παράσταση, το καταγωγικό κείμενο της ισπανικής λογοτεχνίας:
την «Ιστορία του Καλίστο και της Μαλιμπέα»- ή «Σελεστίνα»- του Ρόχας
Θεωρώ μη αναθεωρήσιμα όσα έγραψα τότε για το ευπρόσωπο, τολμηρό, ζουμερό αυτό αριστούργημα, που πρωίμως μάλιστα εγκαινίασε και το μεικτό είδος, αφού ξεκινά ως κωμωδία, παρωδία των μελοδραμάτων και καταλήγει σε αιματηρή τραγωδία. Άλλη μια φορά με αυτό το μεσογειακό και συγγενικό- ως ιδιοσυγκρασία- έργο αισθανθήκαμε την αλληλεγγύη του πνευματικού κλίματος που μας διέπει.

Το θέατρο το ιθαγενές φωτίζεται διαφορετικά, όταν προβάλλονται στο σώμα του υπό γωνίαν άγνωστες έως πριν από λίγο μορφές αλλότριες. Ιδιαίτερα στον ελληνικό κόσμο, που στερήθηκε το θέατρο σε όλη τη διάρκεια της βυζαντινής θρησκευτικότητας (για λόγους κυρίως δογματικούς, που έχουν σχέση με την έριδα περί τις εικόνες και την εν γένει μίμησιν) είναι εξέχουσα εμπειρία να ανακαλύπτει πώς άλλοι λαοί, ομόλογοι με ανάλογες ή παράλληλες περιπέτειες, έλυσαν προβλήματα που έμειναν άλυτα στην καθ΄ ημάς Ανατολή.

Η Ισπανία εγνώρισε την αραβική διείσδυση. Οι Άραβες, ως γνωστόν, όπως όλοι οι σημίτες, απορρίπτουν τη μίμηση. Κάτι ανάλογο συνέβη στο Βυζάντιο με τους ανατολίζοντες μοναχούς της εικονομαχίας και αργότερα, μετά την άλωση, με τους νεοφώτιστους στον ισλαμισμό μη σημίτες Τούρκους.

Είναι, λοιπόν, άκρως ενδιαφέρον το γεγονός πως ένας Εβραίος, όπως ο Ρόχας, που πιθανόν εκχριστιανίστηκε βιαίως ή κατ΄ ανάγκην (ο πατέρας του είχε καεί από την Ιερά Εξέταση), παρ΄ ότι σημίτης, προσδέχεται τη μίμηση που δεν απορρίπτει ο καθολικισμός (απομακρυσμένος από την Ανατολή και πλησιέστερος μέσω Ρώμης στην ελληνική εικαστική αντίληψη και την κατάφαση της μιμήσεως). Ο Ρόχας, βέβαια, έγραψε ένα διαλογικό αφηγηματικό μυθιστόρημα, έναν πεζό ποταμό εκατοντάδων σελίδων, γεμάτο όμως ενστικτωδώς με θεμελιώδες δραματολογικό υλικό. Η μέθοδός του είναι πανούργα. Απεικονίζει με ρεαλιστική ωμότητα τα ήθη της εποχής του, τον εκφυλισμό, τη διαφθορά της Εκκλησίας, τον χρηματισμό, την πορνεία και τη γενική εκπόρνευση, την ασέλγεια, την κλοπή, το ψεύδος, τη ρητορική της απάτης, τη δεισιδαιμονία και τη δαιμονολατρία, την αστρολογία και τη μαγεία, για να τα καταδικάσει επιφανειακώς. Το έργο τελειώνει με την τιμωρία των κακών και των αμαρτωλών. Αλλά η πραγματικότητα είναι τόσο ζωηρά ζωγραφισμένη, που μένει κανείς με την εντύπωση πως ο παμπόνηρος μουρτάτης (αλλαξοπιστήσας) γλεντάει και χαίρεται τη χαρά της ζωής, την τύχη, το ρίσκο και το επικινδύνως ζην. Νιώθεις πως ευχαριστιέται την επί της γης ηδονική κόλαση από την αοριστία του μέλλοντος παραδείσου.

Η Αγαθή Δημητρούκα, που μετέφρασε το έργο με γλωσσική ευφορία και προκλητικούς για θεατρική μίμηση ρυθμούς, διασκεύασε τον πεζό ποταμό, με τη συνδρομή του Βασ. Νικολαΐδη, σε βατό, συμβατό δίωρο θεατρικό κείμενο. Είχε να ανακαλύψει τα θεατρικά πυρηνικά πατήματα του κειμένου. Και αυτά ήταν το θεατρικό τυπολόγιο που κληρονόμησε στη Δύση το ρωμαϊκό θέατρο και ο απώτερος πατέρας του ευρωπαϊκού θεάτρου, ο Μένανδρος- οι άπληστοι υπηρέτες, οι εταίρες, οι προξενήτρες, ο ψευτοπαλικαράς, οι δύστροποι, οι δύσκολοι πατεράδες αστοί, οι κουτές μητέρες και οι νεαροί επιπόλαιοι εραστές με το πολύ πάθος και το λίγο μυαλό υπάρχουν διάχυτοι και διαθέσιμοι μέσα στο κείμενο του Ρόχας. Η διασκευή έγινε κατά τα πρότυπα των μεταγενέστερων αναγεννησιακών κειμένων της Λόγιας Κωμωδίας, του Μακιαβέλι, του Μπιμπιένα, ακόμη και του Ρουτζάντε.

Ο Βασίλης Νικολαΐδης πόλωσε τη σκηνοθεσία του γύρω από τον ανεπανάληπτο σε ευφορία ρόλο της Σελεστίνας (που δικαίως από νωρίς υποκατέστησε

Ο Ρόχας στο έργο του απεικονίζει με ρεαλιστική ωμότητα τα ήθη της εποχής του, τον εκφυλισμό, τη διαφθορά της Εκκλησίας, τον χρηματισμό, την πορνεία, την ασέλγεια, την κλοπή, το ψεύδος…

και στον τίτλο του έργου τον πρωτογενή τίτλο «Κωμικοτραγική ιστορία του Καλίστο και της Μαλιμπέα»). Έχοντας ως πυρήνα αυτό το εκπληκτικό θεατρικό πλάσμα, μείγμα πονηριάς και ρητορικής δεινότητας, λαγνείας και απάτης, καπατσοσύνης και γενναιοδωρίας, φιλοχρηματίας και ασέλγειας, ωμού εκβιασμού και αυτοσχεδιαστικού οίστρου, έστησε ένα γαϊτανάκι δαιμονικής κίνησης και παράφορου ρυθμού.

Η παράσταση που έστησε στο Αίθριον του Μεγάρου της Μουσικής ο Βασ. Νικολαΐδης είχε κατ΄ αρχάς την ευλογία τεσσάρων συνεργατών, που συνετέλεσαν στο έξοχο αποτέλεσμα. Ο Νίκος Πετρόπουλος έστησε ένα λαβυρινθώδες σκηνικό, ανάλογο ως αρχιτεκτονική με τα αβυσσαλέα πάθη, τις ίντριγκες και τις δολοπλοκίες των αντι-ηρώων του Ρόχας. Μια εις ύψος «αυλή των θαυμάτων». Ύστερα, ο δαιμόνιος οίστρος χρωμάτων και επινοήσεων του Μετζικώφ προίκισε το θέαμα με θεατρική ενδυματολογική (και όχι πραγματολογική) τεκμηρίωση.

Ο Θάνος Μικρούτσικος, σε μεγάλα κέφια, γλέντησε έχοντας στη διάθεσή του τους ρυθμούς και τις ποιητικές φόρμες της έμπειρης- και στιχουργού- Αγαθής Δημητρούκα. Οι διασκευαστές, εισάγοντας έναν αφηγητή δίκην μπρεχτικού μοντέλου, πέρασαν πολλά στοιχεία μέσω των τραγουδιών από το σχολιαστικό και αφηγηματικό υλικό του μυθιστορήματος-ποταμού του Ρόχας. Τέλος, η ταλαντούχα Ειρήνη Αλεξίου κίνησε με οργανικό τρόπο τους ηθοποιούς και στο πεζό, και στη λυρική τους παράβαση.

Ο Μικρούτσικος άλλη μια φορά απέδειξε πως είναι συνθέτης με θεατρική στόφα. Γνωρίζει να εξάρει το δραματικό στοιχείο, να προβάλει την ειρωνεία, να σχολιάσει το μελό και, όταν χρειαστεί, να χλευάσει ή να ξεσαλώσει, ακολουθώντας τους χαρακτήρες, την πλοκή, τις καταστάσεις, τις συγκρούσεις. Ευτύχησε τα τραγούδια του να αποδοθούν έξοχα απ΄ όλους ανεξαιρέτως τους ηθοποιούς, με εκπληκτική όμως επίδοση από τον Παναγιώτη Σάρκου (Τραγουδιστής) και την Άννα Κουτσαφτίκη (Μαλιμπέα).
Δαιμόνιο γοητευτικό τέρας

Παλιότερα μας είχε εκπλήξει η Δέσποινα Μπεμπεδέλη στον ρόλο της Σελεστίνας. Κι όμως, υπάρχουν θησαυροί σ΄ αυτόν τον τόπο, ανεξάντλητοι. Η Νόνικα Γαληνέα έπλασε αυτό το δαιμόνιο γοητευτικό τέρας, τη Σελεστίνα, με ατόφια υλικά. Τι καρατερίστα είναι αυτή η γυναίκα! Από την πρώτη της εμφάνιση δίπλα στον Μινωτή, την Παξινού στην «Ήρα και το Παγώνι», είχε αποδείξει πως μας χαρίστηκε- μαζί με τον αείμνηστο Σωτήρη Μουστάκα, στην ίδια παράσταση- μια σπάνια κωμική καρατερίστα. Αυτούς τους ρόλους τους έπαιζε κάποτε η μεγάλη Σαπφώ Αλκαίου. Θα αξιωθούμε να δούμε κάποτε τη Γαληνέα ως Όζε στον «Πέερ Γκιντ»;

Η Άννα Κουτσαφτίκη λάμπει, ανεβαίνει συνεχώς, ηθοποιός με ευρεία γκάμα, με χιούμορ, με αίσθηση του μέτρου και εξαίσια κίνηση.

Ο Κώστας Γάκης (Καλίστο) έχει προσόντα, αλλά υπερπαίζει και έχει μια προπέτεια σκηνικής προβολής. Δεν ελέγχει πάντα τη φωνή του. Ενώ τραγουδά έξοχα. Ο Ζαχαράκος μετρημένος, αλλά ο Βαγγέλης Χατζηνικολάου βάζει πλώρη για σπουδαία καριέρα, αφού έχει δυνατότητες να διανύει το φάσμα από την μπουφουνερία στη χαριτωμένη μπριλάντε υπόκριση.

Η Δανάη Τζήμα και η Μαρία Παρασύρη, αγαθές παρουσίες. Η Πένη Παπουτσή και ο Κρανάς προσέδωσαν κύρος με την πείρα τους στην παράσταση. Κωμικοτραγική νότα η παρουσία του Ηλία Κουνελά. Κρίμα οι λίγες παραστάσεις, για ένα γεγονός που θα μπορούσε να καλύψει σεζόν.