Η δολοφονία του ύπνου

Ο «Μάκβεθ» στην πατρίδα του και στη γλώσσα του, στην Αγγλία (ως θεατρικό κείμενο – διότι ως υπόθεση και θεατρική ιθαγένεια είναι Σκωτσέζος)
θεωρείται από τους Άγγλους ηθοποιούς έργο καταραμένο
Ξέρω μάλιστα πως η συντεχνία, όταν μιλά γι΄ αυτό, όταν χρειαστεί να αναφερθεί ακόμη και σε στίχους του χρησιμοποιεί τους όρους «το έργο» ή «αυτό»!! Και θεωρείται καταραμένο γιατί έχει καταβαραθρώσει δεκάδες πρωταγωνιστές και έχει σχεδόν πάντα ως παράσταση αποτύχει ή στην καλύτερη περίπτωση έχει αφήσει πολλά ερωτηματικά, απορίες και κενά στην προσέγγισή του. Από την άλλη είναι ένα από τα πλέον ευθύγραμμα κείμενα του Σαίξπηρ χωρίς δεύτερη παράλληλη ιστορία, χωρίς την πλούσια πινακοθήκη χαρακτήρων άλλων έργων του, της ίδιας τραγικής γραφής. Δίπλα στα δύο αξονικά πρόσωπα, τον Μάκβεθ και τη Λαίδη, κυκλοφορούν όχι πολλά άλλα και στην εμπλοκή τους στη δράση σύντομης παρουσίας πρόσωπα και κανένα από αυτά χαρακτήρας, με το περιεχόμενο που δίνουμε στον όρο συνήθως στη δραματολογία. Ο μεγάλος αυτός δημιουργός «ανθρώπων», δεύτερος, όπως έχει προσφυώς χαρακτηριστεί, μετά τον Δημιουργό του Σύμπαντος σε πληθώρα ψυχολογικού, ηθικού και κοινωνικού τυπολογίου, άλλοτε σχεδιάζει βαθείς, σχεδόν αβυσσαλέους χαρακτήρες, πολύπλοκους, σύνθετους, αντιφατικούς, ακραίους και άλλοτε σκιτσάρει με διαβολεμένη ευχέρεια και με τη σπουδή της ακουαρέλας μικρά διαμαντάκια, αναγνωρίσιμα ως συμπεριλήψεις ανθρώπινων τύπων ή προοίμια χαρακτήρων. Τέτοια πολλά πρόσωπα στον Μάκβεθ, πολώνονται γύρω από το καταραμένο ζεύγος, έρχονται και φεύγουν, σαν διάττοντες, φωτίζονται ή σκοτεινιάζουν από τους δύο απλανείς, επηρεάζονται και τροποποιούν τις τροχιές τους, άλλοτε διαλύονται στο στερέωμα και άλλοτε ως κομήτες συντρίβονται πάνω στην επιφάνεια των απλανών και μόνον δύο από αυτούς τους διαλύουν επιστρέφοντάς τους στο χάος.

Τα δύο αβυσσαλέα πρόσωπα του καταραμένου αυτού έργου είναι πιθανόν τα πλέον περίπλοκα, απροσδιόριστα και εντέλει βαθέος λόγου ψυχής όρια (κατά την προσέγγιση του Ηράκλειτου: «Ψυχής πείρατα ιών ουκ αν εξεύροιο πάσαν επιπορευόμενος οδόν· ούτω βαθύν λόγον έχει»- τα σύνορα, τα όρια της ψυχής δεν μπορείς να τα εξερευνήσεις, όποια μεθ-οδον κι αν ακολουθήσεις. Τόσο βαθιά είναι κρυμμένος ο λόγος της- η ουσία της και η δομή της). Από τα έργα του Σαίξπηρ μόνο ο «Μάκβεθ» κατά την ταπεινή μου γνώμη ανταποκρίνεται στην έννοια του τραγικού με τη σημασία που δίνουμε στον όρο για τα αρχαίο ελληνικό δράμα. Είναι το μόνο που διαρρέεται από την αναπότρεπτη παρουσία μεταφυσικών δυνάμεων. Όπως στο αρχαίο δράμα (ας μείνουμε στον Οιδίποδα και στον Τύραννο

Από τα έργα του Σαίξπηρ μόνο ο «Μάκβεθ» ανταποκρίνεται στην έννοια του τραγικού με τη σημασία που δίνουμε στον όρο για τα αρχαίο ελληνικό δράμα

και στον επί Κολωνώ), έτσι κι εδώ, τη μοίρα των ηρώων προοικονομούν, προκαθορίζουν, δίκην δελφικού μαντείου, Τειρεσία, Κάλχα κ.τ.λ., οι τρεις μάγισσες, τρεις όσες και οι αρχαίες μοίρες, η Άτροπος, η Λάχεσις και η Κλωθώ που πλέκουν τον ιστό του μέλλοντος των ανθρώπων καθορίζοντας τους λαχνούς που θα τραβήξει (και που είναι σημαδεμένοι) και την πορεία που θα πορευτεί που δεν έχει επιστροφή και δεν συγχωρεί άλλη από τη σχεδιασμένη άνωθεν τροπή. Κανένα από τα αριστουργήματα του παγκόσμιου θεάτρου δεν προσεγγίζει σε δομή, υπαρξιακή ταραχή, αναζήτηση ταυτότητας, αίσθηση του θανάτου και έλξη προς το χάος με τον σοφόκλειο Οιδίποδα, όσο ο Μάκβεθ. Με μία προϋπόθεση, αν η Ιοκάστη «γνωρίζει». Αν δεχτούμε αυτή τη συνθήκη τότε ο Μάκβεθ είναι ένας ιερός ταύρος που παγιδεύεται από τη θηλυκή ακόρεστη επιθυμία που φτάνει την ηδονή του οργασμού ως την απόλαυση του φόνου και την εξαίσια θέα του αίματος που αχόρταγα απορροφάται ως σπέρμα.

Ο φόνος ως οργασμικός σπασμός είναι το κλειδί για να μπει κανείς στο σκοτεινό σπήλαιο που παριστάνει την παστάδα αυτού του ακόλαστου ζεύγους, όπου η Λαίδη είναι ο εραστής και ο Μάκβεθ ο πειθήνιος ερωμένος σ΄ αυτή τη σαδομαζοχιστική ψυχαναγκαστική σχέση. Μια περιορισμένη στήλη δεν ενδείκνυται για πλατύτερη και βαθύτερη ανάλυση αυτού του τρομερού κειμένου, όπου ακούγεται ο φοβερότερος στίχος στο παγκόσμιο θέατρο: «Ο Μάκβεθ σκότωσε τον ύπνο». Γιατί αν ο ύπνος είναι μια μικρή δόση θανάτου, ώστε σιγά σιγά ο θνητός να εθιστεί στο μεγάλον ύπνο που τον περιμένει, τότε ο Μάκβεθ δημιούργησε με τον φόνο που διέπραξε ένα στερητικό σύνδρομο μιας ροπής προς θάνατον, μιαν ιλιγγιώδη φορά προς το χάος, στη μεγάλη Αγρυπνία της Αγωνίας. Φέροντας ο Μάκβεθ το στίγμα του Κάιν, δεν ανακάλυψε όπως εκείνος τον φόνο και δεν συνειδητοποίησε την ύπαρξη του θανάτου και της θνητότητας, αλλά με φορέα τον φόνο συνειδητοποίησε την Άγρυπνη, ανειρήνευτη, ανελέητη αγρυπνία της μνήμης χωρίς λήθη και λήθαργο. Έχουμε στη διάθεσή μας και μάλιστα από παλιότερη παραγγελία του Γιώργου Κιμούλη μια συνταρακτική μετάφραση του «Μάκβεθ» του Γιώργου Χειμωνά. Είναι μόνη της μια πρόκληση, ένας ερεθισμός για ερμηνεία του ψυχικού χάους.

Ο μεγάλος δημιουργός του «θανάτου του ποιητή» σπούδασε και μέσω του Σαίξπηρ την «ποίηση του θανάτου», την τραγική ανθρώπινη κατάσταση, όπου το μόνο από τα ζώα, ο άνθρωπος, ρέπει όπως όλα προς θάνατον (ο Ηράκλειτος έλεγε πως «οι άνθρωποι οσμώνται κατ΄ Άδην», μυρίζονται τον θάνατο και η μυρουδιά του τους τραβάει), αλλά, φευ, και γνωρίζει, άμα τη γεννήσει του, πως θα πεθάνει. Ο Ηράκλειτος πάλι ονόμαζε τη νύχτα και τον ύπνο ευφρόνη, ώρα της φρονιμάδας και των απολογισμών, των τύψεων και της μετάνοιας. Ε! αυτή την ευφρόνη σκότωσε ο Μάκβεθ και κάθε Μάκβεθ μέσα μας.


Γέννημα και έκτρωμα της Εκάτης

Ο Γιώργος Κιμούλης για δεύτερη φορά αποπειράθηκε να ανιχνεύσει το έρεβος αυτού του έργου.

Το σεβάστηκε, το υπηρέτησε σε μια ευανάγνωστη, τίμια προσέγγιση, όπου ο ίδιος ως ηθοποιός έφτασε, κυρίως στους μονολόγους, σε υψηλά επίπεδα υποκριτικής, μόλο που το ερεβώδες αυτό έργο δεν τιθασεύεται και δεν παραδίδεται εύκολα και μάλιστα κάτω από τον έναστρο αττικό ουρανό του θέρους. Αντίθετα με τον ομογάλακτο Οιδίποδα που ως κείμενο του Άστεως τα πάντα αποκαλύπτονται στη διαύγεια του φωτός και του ήλιου, το σαιξπηρικό αριστούργημα είναι γέννημα και έκτρωμα της Εκάτης και της νύχτας την οποία γέννησε το χάος. Ο Κιμούλης είναι ένας δαιμόνιος ηθοποιός, δημιουργεί ίλιγγο με τους ήχους της γλώσσας και μεταδίδει τον τρόμο που υπάρχει στα διάκενα των λέξεων. Δίπλα του η Λουκία Μιχαλοπούλου (Λαίδη) έδειξε άλλη μια φορά τα σπάνια προσόντα της, αλλά η υποκριτική της πείρα δεν της επέτρεψε να φτάσει στον βυθό που δεν είναι πάντα υπόθεση ταλέντου και τεχνικής αλλά ωριμότητας βίου. Σ΄ αυτόν το ρόλο σκόνταψαν μια Βίβιαν Λι, μια Παξινού και μια Χατζηαργύρη. Και υπήρξε ένα Βατερλώ για τη Μελίνα Μερκούρη, που σε μισούσε αν ποτέ αφελώς της το θύμιζες. Ο Κιμούλης εμπιστεύτηκε τους περισσότερους δορυφορικούς ρόλους σε νέους ταλαντούχους μαθητές του. Μεγάλο γι΄ αυτούς διδακτορικό μετά το πτυχίο τους. Του το οφείλουν. Από τους εμπειρότερους ηθοποιούς που τον πλαισίωσαν κρατώ τη στέρεη παρουσία του Λαέρτη Βασιλείου, την έξοχη φιγούρα του Νίκου Μαραγκόπουλου, την άνεση του Αναστασόπουλου και την επάρκεια του Κρεβάικα. Πρόσφορο και άκρως σημασιολογικό στον συμβολισμό του το σκηνικό του Ντομπιζίκι, ιδιαίτερα για περιοδεύοντα θίασο σε υπαίθριους χώρους.