Καταστροφικοί μάρτυρες

ΣΥΧΝΑ ΕΧΩ ΑΝΑΦΕΡΘΕΙ Σ΄ ΑΥΤΗΝ ΕΔΩ ΤΗ
ΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΛΥΤΗ ΜΟΝΑΞΙΑ ΠΟΥ ΑΙΣΘΑΝΕΤΑΙ
ΚΑΝΕΙΣ ΟΤΑΝ ΤΟΛΜΑ ΝΑ ΚΑΤΑΘΕΣΕΙ
ΚΑΠΟΙΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΠΑΝΩ ΣΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ
ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΚΑΙ ΑΕΝΑΩΣ ΤΙΘΕΜΕΝΑ
ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ. ΝΙΩΘΕΙ ΝΑ ΑΠΕΥΘΥΝΕΤΑΙ
ΣΤΗΝ ΕΡΗΜΟ ΚΑΙ ΥΠΟΘΕΤΕΙ ΠΩΣ ΟΥΔΕΙΣ
ΕΝΔΙΑΦΕΡΕΤΑΙ ΚΑΙ ΩΣ ΕΚ ΤΟΥΤΟΥ ΟΥΔΕΙΣ
ΕΡΕΘΙΖΕΤΑΙ ΟΥΤΕ ΚΑΝ ΕΞΟΡΓΙΖΕΤΑΙ, ΔΕΝ ΑΓΑΝΑΚΤΕΙ
ΩΣΤΕ ΝΑ ΣΠΕΥΣΕΙ ΝΑ ΠΑΡΕΙ ΘΕΣΗ ΚΑΙ
ΝΑ ΑΝΤΙΔΙΚΗΣΕΙ, ΝΑ ΚΟΝΤΑΡΟΧΤΥΠΗΘΕΙ
Έγραψα και άλλοτε πως σ΄ αυτήν την βαλκανική μας γωνιά, πριν από έναν αιώνα υπήρχε πνευματική ζωή, αντιθέσεις, λόγοι αντίρροποι, παράλληλοι. Δεν χορταίνω να περιδιαβάζω στον πολύτιμο θησαυρό της «Ιστορίας της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» του Αλ. Αργυρίου την ευφορία τόσων λογίων, δημιουργών, επιστημόνων στα σπουδαία περιοδικά της εποχής- ευφορία ενημέρωσης, επιχειρημάτων, πρωτότυπων λύσεων και απροσδόκητων αποριών και υποθέσεων. Και τώρα υπάρχουν μερικά θαυμάσια λογοτεχνικά, κριτικά, φιλοσοφικά περιοδικά και αξιόλογοι άνθρωποι καταπιάνονται με μεγάλα και ανοιχτά θέματα της ανθρώπινης κατάστασης και της δημιουργικής της έκφρασης.

Αλλά φοβάμαι πως κυκλοφορούν μεταξύ μυημένων, ως κείμενα μιας πνευματικής ομερτά, μεταξύ των μελών μιας λέσχης. Όπως συμβαίνει και με τον λεγόμενο συνεδριακό τουρισμό, όπου πράγματι σημαντικοί σύνεδροι, ντόπιοι και ξένοι, έρχονται, περιοδεύουν, χαίρονται τους τόπους σύγκλησης του συμποσίου, ομιλούν ενώπιον ευάριθμου μυημένου κοινού με μόνο σκοπό να δημοσιευθεί η εισήγησή τους στα πρακτικά και να κυκλοφορήσει στους απανταχού ειδικούς της συντεχνίας, να αποτελέσει μέρος κάποιας βιβλιογραφίας και να τιμηθεί με κάποια παραπομπή σε σύγγραμμα διακεκριμένου συναδέλφου.

Πού είναι εκείνη η εποχή που ο Ψυχάρης απειλούσε πως θα επιδιώξει να επιβάλει την αλήθεια του και με γροθιές, ενώ υπήρξε μάλιστα και φανατικός βασιλόφρονας μαγκουροφόρος!

Έκανα αυτή τη μακρά εισαγωγή για να εκφράσω τη χαρά μου που μού δίνεται η ευκαιρία να αντιπαραταχθώ στις απόψεις εκλεκτού φίλου συναδέλφου, του κριτικού θεάτρου της «Καθημερινής» Σπύρου Παγιατάκη που εμμέσως πλην σαφώς απάντησε στην επιφυλλίδα μου σ΄ αυτή τη θέση στις 8/9/2007. Εκεί εξηγούσα γιατί αρνήθηκα να συμπράξω ως απλός αλλά και επαγγελματίας θεατής στην εξευτελιστική «ερμηνεία» της «Ορέστειας» που παρουσίασε στην Επίδαυρο το Κρατικό Θέατρο της Φρανκφούρτης. Ο Σπύρος Παγιατάκης όχι μόνο ενθουσιάστηκε, αλλά θεωρεί πως αυτή η μεταμοντέρνα παρατραγωδία (με τη σημασία που έχει ο όρος στη σάτιρα των τραγωδιών του Ευριπίδη από τον Αριστοφάνη), είναι μια από τις σημαντικότερες εκδοχές του αριστουργήματος του Αισχύλου στη σύγχρονη σκηνή. Ο καθένας κρίνει και κρίνεται αφού δημόσια εκτίθεται και εκθέτει τα γούστα του και τις ιδέες του. Ο διάλογος με τον φίλο συνάδελφο αρχίζει πέρα από την προσωπική του άποψη (χρόνια ουρλιάζω πως η κριτική, όποια κριτική, είναι υποκειμενική και μόνο. Μια κρίση γίνεται προσωρινά τουλάχιστον αντικειμενική, όταν έρχεται να συμφωνήσει με εκατοντάδες άλλες υποκειμενικές γνώμες- και πάλι… Π.χ. η κρίση «Υπάρχει Θεός» στην οποία έρχονται να προστεθούν εκατομμύρια άλλες σύμφωνες κρίσεις, πόσο τάχα αντικειμενική σάς φαίνεται- πρώτοι οι καλοί θεολόγοι διαφωνούν). Ο Σπύρος Παγιατάκης για να αντικρούσει τις απόψεις μου (και πολλών, υποθέτω, άλλων) που βάζουν κάποια όρια στον ερμηνευτικό αδέσποτο, ξεκαπίστρωτο οίστρο κάποιων σκηνοθετών αρχαίου δράματος, κυρίως όρια στο ήθος, στη διάνοια και στον Νουν εν γένει των τραγικών ποιητών παραπέμπει σε ένα νεανικότατο κείμενο του Φώτου Πολίτη του 1915 (ήταν τότε 24 χρόνων) που εκθειάζει κάποιον Γερμανό μεταφραστή που διασκεύασε αρχαίες τραγωδίες και τις εκσυγχρόνισε. Ο φέρελπις εκείνος κριτικός σ΄ ένα από τα πρώτα άρθρα του στην εφημερίδα «Νέα Ελλάς» αντιπαραθέτει το τόλμημα του Γερμανού μεταφραστή στην κοινωνία της Ελλάδας του καιρού του και στους πνευματικούς ανθρώπους «οι οποίοι ανίκανοι να ίδωμεν

Ο καθένας κρίνει και κρίνεται αφού δημόσια εκτίθεται και εκθέτει τα γούστα του και τις ιδέες του

κατάματα την ζωήν, σεβόμαστε και θαυμάζομεν τους αρχαίους από σνομπισμόν και πατριωτισμόν κατά συνθήκην και φοβούμεθα όχι μόνον να τους μεταλλάξομεν συμφώνως προς την ιδικήν μας ζωήν, αλλά και να τους ακούσωμεν παιζόμενους εις την φυσικήν μας γλώσσαν…».

Από τέτοια ο φίλος συνάδελφος συμπεραίνει πως ο Φώτος Πολίτης, αν ζούσε σήμερα, θα ενέκρινε τον Απόλλωνα της παράστασης της Φρανκφούρτης νέγρο με ξανθιά περούκα γυναικωτό θεό που απειλεί τις Ερινύες (μεσόκοποι άντρες με γυναικεία ταγιέρ που συμμετέχουν σε talk show που συντονίζει η Πυθία- η περιγραφή είναι του κριτικού αυτούσια). Τις απειλεί μάλιστα με τη φράση «θα σας κάνω με τα κρεμμυδάκια».

Ποιος ήταν αυτός ο Γερμανός μεταφραστής που εκθειάζει ο Πολίτης; Ονομαζόταν Γ. Εσκούχε. Τον έχει ακούσει κανείς; Άφησε το ίχνος του στη μεταφραστική τού αρχαίου δράματος στη Γερμανία. Ποιος θα το βρει, να κερδίσει χρυσούν ωρολόγιον. Και τι ήταν το βιβλίο του; «Ελληνικά μονόπρακτα εκγερμανισθέντα για το σπίτι και το θέατρον». Περιεχόμενα; Τραγωδίες του Αισχύλου, του Σοφοκλή, του Ευριπίδη, κωμωδίες του Αριστοφάνη, του Μενάνδρου, του Πλαύτου αλλά και ο «Κρίτων» του Πλάτωνα και ειδύλλια του Θεοκρίτου. «Οι Πέρσαι», γράφει ο Πολίτης, μετονομάσθηκαν εις «Σαλαμίνα», ο «Οιδίπους επί Κολωνώ» επιγράφεται «Ο θνήσκων Οιδίπους», «Ο Κύκλωψ» «Ο Οδυσσεύς εις τον γίγαντα Πολύφημον». «Ο μεταφραστής δεν εφοβήθη να κόψει σχετικώς μεγάλους ή μικρούς διαλόγους. Ούτω π.χ. οι “Πέρσαι” ηλαττώθηκαν κατά το ήμισυ περίπου»!

Αγαπητέ αναγνώστη, όπως αντιλαμβάνεσαι, ο κ. Εσκούχε είχε γράψει ανθολόγιο για τα παιδιά και τις σχολικές γιορτές. Παλιότερα, πιτσιρίκι, είχα διαβάσει στις Εκδόσεις Πεχλιβανίδη μεταφρασμένο από τα αγγλικά το παιδικό ανάγνωσμα «Ιστορίες από τον Σαίξπηρ». Και με ποιον τα βάζει ο Πολίτης; Με τον Μυστριώτη, ω αγαθέ, που έπαιζε τις τραγωδίες στο πρωτότυπο και με μέτρο. Γι΄ αυτόν τον σνομπισμό και πατριωτισμό μιλάει. Και βέβαια για τα «Ορεστειακά».

Ο φίλος Παγιατάκης γνωρίζει κάλλιον εμού ότι ο Πολίτης τέσσερα χρόνια αργότερα (1919) μετέφρασε τον «Οιδίποδα τύραννο» (κλασική μετάφραση έκτοτε) που σκηνοθέτησε τότε και το 1933 με τον Βεάκη στο Βασιλικό Θέατρο. Κι όταν ανέβασε τον «Κύκλωπα» του Ευριπίδη και τους «Πέρσες», δεν τους περιέκοψε και δεν ζήτησε από δημοδιδάσκαλο να τα μεταφράσει, αλλά χρησιμοποίησε τις μεταφράσεις του Πάλλη και του Γρυπάρη. Όπως βέβαια συνέβη και με το εναρκτήριο του «Βασιλικού- Εθνικού Θεάτρου», τον Αγαμέμνονα.

Ανέβασε το πρώτο μέρος της «Ορέστειας» ο Πολίτης στη μετάφραση του Γρυπάρη και κατηγορήθηκε ότι μιμήθηκε την Παράσταση του Ράινχαρτ, ο οποίος είχε χρησιμοποιήσει μια συνοπτική εκδοχή της μετάφρασης του μεγάλου Βιλαμόβιτς.