Μaster class Ίνγκμαρ Μπέργκμαν

Ω Θεέ μου, τι θεριό είναι αυτό! Να σε καταπιεί στο λεπτό. Σπεύσατε χωρίς τον παραμικρό δισταγμό. Οι «Σκηνές από ένα γάμο» είναι το όνειρο κάθε δραματουργού. Του 1973 παρακαλώ, αλλά εντελώς σαν αυριανό!

Τι κακό κι αυτό. Ύστερα από 163 λεπτά απίστευτης σεναριακής, σκηνοθετικής και υποκριτικής πληρότητας, όλα τα άλλα μοιάζουν με απλή οδοντόκρεμα. Ο πήχυς του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, η λαιμητόμος σχεδόν όλων των υπόλοιπων- ιδιαιτέρως σημερινών- κινηματογραφιστών. Άντε μετά να αντέξεις ασκήσεις επί εγκεφαλικού χάρτου και δακρύβρεχτες ιστοριούλες καθημερινού ρομάντζου. Γι΄ αυτό, ένα πράγμα συνιστώ. Προς άπασες και άπαντες της φυλής της Οθόνης και της Σκηνής. Παραμάσχαλα την ταινία αυτή. Υπάρχει και σε DVD. Παραμάσχαλα και κατ΄ οίκον μελέτη σε τριπλοβάρδια καθημερινή. Απομνημόνευση μέχρι και την αναπνοή του Έρλαντ Γιόζεφσον και της Λιβ Ούλμαν. Έτσι, ίσως κάτι βγει!

Από την αρχή. Τη δική μου, όχι του έγγαμου βίου. Η ιστορία, ως ιστορία, με αφήνει παγερά αδιάφορο. Φαντάζει απόμακρη, εφιαλτική. Στην πραγματικότητα όμως, είναι εντελώς καθολική και διαχρονική. Ο καθένας το βλέπει όπως μπορεί. Από εκεί και πέρα, όμως, ως καλλιτεχνική πράξη δημιουργική, το αποτέλεσμα μοιάζει με υπέρβαση μοναδική. Αρκεί να έχεις υπομονή. Προσέξτε τα δίδυμα των αντιθέσεων και των αντιφάσεων. Το ζεύγος διάγει βίον ανθόσπαρτον. Εντελώς πολιτισμένο. Εντελώς συμφιλιωμένοι με το περιβάλλον του. Κι όμως, από κάτω αρχίζουν να τους τσουρουφλίζουν οι φλόγες της Κόλασης. Το καζάνι κοχλάζει και το καυτό νερό με βαρβαρότητα μοιάζει. Από εραστές, μισητοί εχθροί. Από συγκάτοικοι, αντίπαλοι

«Σκηνές από ένα γάμο»

Κέντημα δραματουργίας
Υπόδειγμα ερμηνείας
Δράμα δωματίου με επαναστατική πνοή

ΒΑΘΜΟΙ = ΥΠΕΡΑΝΩ

χωρίς ντροπή. Οι εξωτερικές συνθήκες βελτιώνονται, οι εσωτερικές παραμένουν αγκυλωμένες στον Μεσαίωνα. Γιατί;

Πάμε τώρα στην αφορμή. Τυπική και σχεδόν καθολική κι αυτή. Ο σύζυγος τα φτιάχνει με μια μικρή και ύστερα από δύο χρόνια απιστίας αποφασίζει να διαρρήξει τη σχέση με την συμβία του, η οποία δεν έχει πάρει χαμπάρι τίποτα από την επερχόμενη ανατροπή. Η αντίθεση εξωτερική. Δεν έχει καταλάβει, γιατί απλούστατα η συμβίωσή τους είναι μηχανική, αλλά κι αυτός που κάνει την αρχή, επί δύο χρόνια προσπαθούσε να ενσωματώσει την απιστία του σε αυτή την καθημερινή «μηχανή». Μην τρομάζετε. Συμβαίνει και στη δική μας τη ζωή. Έτσι, αντί ένας από τους δύο με συνείδηση καθαρή να δώσει ένα τέλος από την αρχή, η ζωή είναι εκείνη που σπρώχνει τον σύζυγο προς την έξοδο από τη σχέση τη νεκρή. Η συνείδησή μας ελαστική. Βολική για εμένα, αυστηρή για τον άλλον.

Πάμε τώρα στη διαδικασία του χωρισμού. Από τη μια, το κουκούλι της οικογενειακής συνωμοσίας και η ανασφάλεια, από την άλλη, μετατρέπουν το πολιτισμένο ξεκαθάρισμα λογαριασμών σε ένα απίστευτο, ατελείωτο σούρτα-φέρτα δύο πρώην αγαπημένων και νυν αντίπαλων, εχθρών. Όσο εκείνος φεύγει από τη Μάριαν (τη σύζυγο) τόσο περισσότερο την επιθυμεί. Όσο συμβιώνει με την Πόλα (την ερωμένη) τόσο πλήττει με αυτήν. Σε αντίθετη τροχιά η σύζυγος από την παράνοια αυτή. Όσο εκείνος απομακρύνεται τόσο εκείνη με τη μοναξιά της συμφιλιώνεται. Έτσι ο ένοχος, δηλαδή ο σύζυγος, καταλήγει σβούρα ζωντανή. Μέχρι να πέσουν οι υπογραφές, το πήγαιν΄ έλα έχει γίνει τρόπος ζωής.

Πάμε τώρα στην ουσία, τον πυρήνα, το μεδούλι. Ο θεσμός του γάμου- λέει πλαγίως ο Μπέργκμαν- είναι που σκοτώνει τις σχέσεις. Ο θεσμός μάς σπρώχνει στο ψέμα. Οι συγκάτοικοι ψεύδονται για να υπηρετήσουν ένα ακόμα μεγαλύτερο ψέμα. Υποκρίνονται για να ικανοποιήσουν την κοινωνική εικόνα τους, την οικογένεια, τους συγγενείς, τους φίλους. Μένουν μαζί για τους άλλους, όχι για εκείνους. Ο θεσμός σκοτώνει τις ανάγκες και αναδεικνύει την υποκρισία σε μοναδικό, αναντικατάστατο εργαλείο συμβίωσης, δηλαδή αποξένωσης. Κι έτσι, όσο αποξενώνεται ο ένας από τον άλλον τόσο αποξενώνεσαι από τον πραγματικό εαυτό σου. Έτσι αρχίζεις να μισείς τον εαυτό σου κι έτσι το μίσος το εκτοξεύεις προς τον άλλον προκειμένου να καλύψεις τα πραγματικά συναισθήματά σου. Γι΄ αυτό όταν ο Γιόχαν ταλαντεύεται, τότε αρχίζει ξανά τη γυναίκα του να ορέγεται. Γι΄ αυτό η συμβατική, νεκρή, σχέση τους αναφλέγεται όταν, έστω με μίσος, έστω με οργή και απέχθεια, η αλήθεια λέγεται. Γι΄ αυτό, στη διάρκεια της πολιτισμένης συμβίωσης η σχέση είναι νεκρή σαν τακτοποιημένο σουηδικό κουτί και στη διάρκεια της σύγκρουσης γίνεται ζωντανή, αληθινή, ακόμα και σαρκική.

Πάμε τώρα στο διά ταύτα: Οι σχέσεις στρεβλώνονται από εξωτερικούς παράγοντες. Ο γάμος συμβόλαιο. Η οικογένεια θεσμός. Η τήρησή τους απαιτεί θυσίες. Δηλαδή, να πριονίσεις τις προσωπικές σου επιθυμίες. Κι έτσι η επιθυμία είναι παράνομη, γι΄ αυτό και αμαρτία. Γι΄ αυτό σε συνθήκες νομιμότητας (γάμου) ο Γιόχαν εκτοξεύει τέτοιες χυδαιότητες προς τη Μάριαν και γι΄ αυτό στην παρανομία (όταν έχουν χωρίσει) ο ίδιος άνθρωπος γίνεται τόσο γλυκός και σεξουαλικά ορμητικός προς την πρώην συμβία του. Τα κοινωνικά συμβόλαια και οι εκκλησιαστικές ενοχές σκοτώνουν. Η αμαρτία εξανθρωπίζει, θεραπεύει και τον έρωτα θεριεύει. Που πάει να πει- για όσους ερευνούν, σκαλίζουν, ανησυχούν και αληθινά βλέπουν- ότι μέσα από ένα εντελώς τυπικό, αστικό δράμα προκύπτει μια απίστευτα ριζοσπαστική, προοδευτική, επαναστατική ιδέα. Το διπλό, απαράμιλλο πρόσωπο του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν!


Ο λαγός και η χελώνα

Δεν τελειώσαμε. Και δεν τελειώσαμε γιατί χωρίς τις δραματουργικές, υποκριτικές και αισθητικές επιτεύξεις και (αόρατες) ανατροπές, όλα αυτά τα φιλοσοφικά σημεία θα κατέληγαν σκέτη αμπελοφιλοσοφία. Πρώτα απ΄ όλα, με δύο «όργανα», με ένα ντουέτο πρωταγωνιστών, καταφέρνει να κλιμακώνει, να κορυφώνει να μετατρέπει το δράμα σε θρίλερ χωρίς φονικό. Τρομερό. Δεύτερο, με τη μηχανή καρφωμένη σχεδόν στα πρόσωπα των δύο εραστών- εχθρών καταρρίπτει ολοσχερώς τη σχηματική άποψη ότι η τηλεοπτική αισθητική εξ ορισμού είναι άδεια, φτηνή, ρηχή, βολική. Τι λέτε παρακαλώ; Αηδίες και επιχειρήματα χωρίς αντίκρυσμα σοβαρό. Όλα μπορεί να τα κάνει κανείς. Οι απαγορεύσεις και οι αυστηροί κανόνες είναι για τον στρατό. Ο Μπέργκμαν στα κλειστά δράματα δωματίου μεταμορφώνει την τηλεοπτική οπτική σε ταινία μαγική. Τρίτο και σπουδαιότερο- από αυτό κρέμονται όλα όσα είπαμε πριν- σχεδόν από το πρώτο λεπτό τίποτα δεν πορεύεται σε ευθεία γραμμή. Κανείς και τίποτα. Όπως ακριβώς είναι οι αληθινοί χυμοί της Ζωής. Ο θύτης (σύζυγος) μετατρέπεται σε θύμα. Το θύμα (η σύζυγος) σε θύτη. Ο Άνδρας επιτίθεται. Η Γυναίκα αμύνεται. Ο Γιόχαν είναι γρήγορος. Η Μάριαν αργή αλλά σταθερή. Η χελώνα κερδίζει τον λαγό γιατί η Μάριαν έχει διάρκεια, ο Γιόχαν με ορμή τρέχει, φτάνει πρώτος μέχρι τα εκατό. Εκείνη γι΄ αυτόν είναι ο σάκος του μποξ, αλλά στο τέλος εκείνος βρίσκεται στα καναβάτσα μπερδεμένος. Έτσι, τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται διά γυμνού οφθαλμού. Όπως και στην παροιμία. Η χελώνα κερδίζει τον λαγό. Μόνο που εδώ, αμφότεροι «σκοτώνονται» από έναν ανυπόφορο θεσμό!


Τόσοι πολλοί, αλλά η ταινία τόσο βαρετή…

Σοβαρό και εμπορικό «χαρτί» της εβδομάδας το ερωτικό, κοινωνικό δράμα εποχής «Η τελευταία νύχτα» (Εvening) του διάσημου Ούγγρου διευθυντή φωτογραφίας Λάγιος Κολτάι, βασισμένο στο ομότιτλο μυθιστόρημα της Σούζαν Μάινοτ. Ηχηρά ονόματα, βαρετή ιστορία. Μια ιστορία που εξελίσσεται σε δύο χρονικά ταμπλό. Το πρώτο, το παρόν, εντελώς αδύναμο και σχηματικό. Το δεύτερο, το ενδιαφέρον, πιο πλούσιο και στυλιζαρισμένο, διαδραματίζεται στο μακρινό, του πενήντα, παρελθόν. Όταν πέφτεις στο πρώτο σού έρχεται να πατήσεις fast forward. Το ίδιο συμβαίνει και με τα ονόματα. Τα μεγάλα παίζουν δεύτερους και τα μικρότερα μεγάλους ρόλους. Η Βανέσα Ρεντγκρέιβ σε ένα διαρκές επιθανάτιο ρόγχο. Αντιθέτως, η Κλερ Ντέινς που παίζει τη Βανέσα Ρεντγκρέιβ σε νεαρή ηλικία, είναι η βασική πρωταγωνίστρια. Η Μέριλ Στριπ στο φινάλε μόλις για δέκα λεπτά, ενώ η επίσης νεαρή Μέιμι Γκάμερ που υποδύεται τη Στριπ στα νιάτα της είναι η δεύτερη πρωταγωνίστρια μετά την Κλερ Ντέινς. Η Γκλεν Κλόουζ για ελάχιστα λεπτά. Και η Νατάσα Ρίτσαρντσον με την Τόνι Κολέτ σε

«Η τελευταία νύχτα»

Γυναικείο δράμα εποχής
Πρωταγωνίστρια η Κλερ Ντέινς
Βανέσα Ρεντγκρέιβ – Μέριλ Στριπ, σε δεύτερους ρόλους
Ευπρεπές αλλά και βαρετό

ΒΑΘΜΟΙ = 5

(ενός ημιχρόνου)

ασήμαντες εμφανίσεις- αμφότερες ως θυγατέρες της Ρεντγκρέιβ – χωρίς ιδιαίτερες απαιτήσεις.

Το ίδιο σκόπιμο μπέρδεμα και με το γυναικείο προφίλ της ιστορίας. Το μόνο ενδιαφέρον και ουσιώδες σημείο που σε βγάζει από το χασμουρητό. Δηλαδή, ενώ εξωτερικά πρόκειται για υπόθεση γυναικών, στην πραγματικότητα η κατάληξη είναι εναντίον αυτών και υπέρ δύο αρσενικών. Ο πρώτος (Χιου Ντάνσι), αλκοολικός, αιρετικός αστός που παραπέμπει στον Τζακ Κέρουακ, βγαίνει από την ιστορία ύστερα από μια προδοσία. Ο δεύτερος (Πάτρικ Ουίλσον), το αντικείμενο του πόθου των γυναικών, βγαίνει και αυτός από την ιστορία επειδή προέρχεται από κατώτερη κοινωνία. Με ένα λόγο, η απουσία δύο ανδρών αποκαλύπτει τις ενοχές, τις ανασφάλειες και τις αδυναμίες δύο γυναικών. Πήραμε τη ζωή μας λάθος!

Με δύο λόγια: Καθώς η Αν Λορντ (Βανέσα Ρεντγκρέιβ) αργοπεθαίνει παρουσία των δύο κοριτσιών της (Τόνι Κόλετ, Νατάσα Ρίτσαρντσον) η μνήμη της επιστρέφει στον γάμο μιας φιλενάδας της πριν από πενήντα χρόνια, τότε που όχι μόνο εκείνη αλλά και η υποψήφια νύφη διέπραξαν δύο θανάσιμα λάθη, προδίδοντας καρδιά και αγάπη!


Ο εξανθρωπισμός του Χίτλερ

«Μολώχ» είναι ο τίτλος από την ιστορική τριλογία του Αλεξάντερ Σοκούροφ με ισάριθμους πρωταγωνιστές της πολιτικής σκηνής του 20ού αιώνα: Χιροχίτο, Λένιν και Χίτλερ («Μολώχ»). Ανεξάρτητα από την προσωπική άποψη του καθενός, το εμπόδιο ανάμεσα στην πρόθεση και το αποτέλεσμα είναι ο νάρκισσος φορμαλισμός του σκηνοθέτη.

Πώς να το κάνουμε. Η αισθητική των χαμηλών τόνων, των «σβησμένων» χρωμάτων και της απόλυτης συμμετρίας εκμηδενίζει κάθε σχόλιο για τον Χίτλερ. Διάολε, δεν μπορείς με τη μανιέρα με την οποία ο Σοκούροφ έντυσε σχέσεις τρυφερότητας και υπέρτατης ευαισθησίας, όπως «Πατέρας και γιος» και «Μητέρα και γιος», να ντύνεις οτιδήποτε βρεις και με αυτό να πορευτείς ως σχολιογράφος της Ιστορίας. Το αποτέλεσμα, ορατό διά γυμνού οφθαλμού. Καθηλωτική φωτογραφία, απίστευτες εικόνες από πινακοθήκη σπάνιων έργων και αφόρητα αργοί ρυθμοί, ενώ η Εύα Μπράουν κάνει γυμναστική και ο Αδόλφος δειπνεί με Μάρτιν Μπόρμαν, Γιόζεφ Γκέμπελς και τα υπόλοιπα μέλη της κλειστής συμμορίας του. Τι θέλει να πει ο ποιητής; Προφανώς, από τις λεπτομέρειες της καθημερινότητας προσπαθεί να εκμαιεύσει

– «Μολώχ»

– Υπέρτατη, καθηλωτική, αισθητική
– Εξαντλητικοί ρυθμοί
– Ο Μολώχ έτρωγε μωρά
– Ο Χίτλερ απλώς δειπνεί

ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑ = 6

(ε και;)

δεσποτικούς, αυταρχικούς, στρεβλούς χαρακτήρες, «ενταφιασμένους» σε μια γοτθική, επιβλητική αρχιτεκτονική, έργο της αρίας φυλής! Με δυο λόγια: Σκηνές από μια εκδρομική συνάθροιση του κλειστού ναζιστικού κύκλου (με τις γυναίκες τους, τους σωματοφύλακες και το υπηρετικό προσωπικό) στον εξοχικό πύργο του Αδόλφου Χίτλερ. Επιβλητική, αυστηρή αρχιτεκτονική, ανθρωπάρια οι κοινοί θνητοί. Διαβάζω από το Λεξικό του Μπαμπινιώτη: «Ο Μολώχ, αρχαίος θεός των Αμμωνιτών και των Μωαβιτών, στον οποίο προσφέρονταν ανθρωποθυσίες κυρίως μικρά παιδιά» ΥΓ: Το «Μολώχ» προβάλλεται μαζί με τέσσερις άλλες ταινίες του Αλεξάντερ Σοκούροφ στον κινηματογράφο «Τριανόν» (συμβουλευτείτε τον κινηματογράφο για τις ημέρες και τις ώρες προβολών).
Καθημερινές ιστορίες

Τελευταία στη λίστα, η συμπαθητική γαλλική παραγωγή «Περιμένω κάποιον» (J΄ Αttends Quelqu΄un) του σεναριογράφου και σκηνοθέτη Ζερόμ Μπονέλ. Μικρές, σχεδόν αόρατες ιστορίες με καλές ερμηνείες.

Τρεις ανθρωποκεντρικές διαδρομές με πρώτο και καλύτερο τον Ζαν Πιερ Νταρουσέν, ιδιοκτήτη μικρού μπιστρό επαρχιακής πόλης και λάτρη τον γυναικών, που διαβάζει μετά μανίας «Αισθηματική αγωγή» του Φλομπέρ με τη δικαιολογία ότι και αυτός- όπως και ο συγγραφέας- γεννήθηκε στις 12 Δεκεμβρίου. Από κοντά και η χαρισματική Εμανουέλ Ντεβός, αδελφή του Νταρουσέν, παντρεμένη και σχεδόν διαθέσιμη για καινούργια σχέση. Τρίτος ο ταραγμένος νεαρός Ερίκ Καραβακά, άστεγος και αινιγματικός, που διαρκώς τηλεφωνεί κάπου και μόλις ακούσει μια φωνή κλείνει με πόνο και τρόμο τη συσκευή. Αυτά, χωρίς καμία ιδιαίτερη ανατροπή. Ο Μπονέλ αρκείται στα κενά, τα υπονοούμενα, τα καθημερινά. Δύσκολοι καιροί. Πώς να κρατήσεις τον θεατή χωρίς σεξ, βία και αίμα; Κι όμως, σας βεβαιώ. Παρ΄ ότι η ταινία είχε όλες τις προδιαγραφές καραμπινάτης πλήξης γαλλικής, εν τούτοις λειτουργεί. Την είδα ολόκληρη μέχρι την τελευταία σκηνή. Τίποτα το νέο, το συναρπαστικό και ενδιαφέρον, αλλά η ματιά της, κρυστάλλινη, ανθρώπινη, σεμνή!

«Περιμένω κάποιον»

Απλά, καθημερινά, σεμνά
Τρεις ιστορίες, τρία μυστικά

ΒΑΘΜΟΙ = 5,5

(στο τέλος σε κερδίζει)