Σκοτεινό παραμύθι

Ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος ήταν μια τραγική προσωπικότητα ικανή να προκαλέσει το ενδιαφέρον ενός συγγραφέα ως θέμα ψυχολογικού και μυστηριώδους αφηγήματος
O Κωνσταντίνος Χρηστομάνος, ένας από τους δύο-τρεις «πατέρες» του νεοελληνικού θεάτρου, για πολλούς ίσως είναι ένα όνομα, για λιγότερους ένας εστέτ σκηνοθέτης που ανάλωσε την πατρική του περιουσία σ΄ ένα ουτοπικό θεατρικό πείραμα σε μια Αθήνα που δεν ήταν έτοιμη να το κατανοήσει και για κάποιους άλλους (πιθανόν διάφορους από τους παραπάνω) ο συγγραφέας ενός ευρωπαϊκού μπεστ σέλερ, του «Βιβλίου της Αυτοκράτειρας Ελισάβετ».

Γ όνος μεγάλης αστικής οικογένειας της Αθήνας με ρίζες στο Βυζάντιο, ο Χρηστομάνος είχε πατέρα καθηγητή της Χημείας με διεθνή απήχηση. Εκείνος πρωτοστάτησε να χτιστεί το Χημείο της οδού Σόλωνος. Το πλούσιο ζεύγος Χρηστομάνου είχε δυο γιους, που στάλθηκαν να σπουδάσουν Φιλολογία και Νομικά ο Κωνσταντίνος, στη Βιέννη. Ο Κωνσταντίνος, δευτερότοκος, είχε υποστεί νήπιο τρομερή αναπηρία. Είχε πέσει από τα χέρια της νταντάς του και έμεινε για πάντα κυφός, καμπούρης, σπιθαμιαίος και με υπερτροφική καρδιά!

Στη Βιέννη ζουν τα δύο αδέλφια την εποχή που λάμπει το άστρο της Βασίλισσας Ελισάβετ, κοινώς Σίσυ. Εκείνη η αξεδίψαστη γυναίκα, φιλοδοξούσε να γίνει δημοφιλής και στην Κέρκυρα, όπου ο οίκος διέθετε το γνωστό βασιλικό θέρετρο. Διψούσε να μάθει ελληνικά. Επελέγη λοιπόν από τη φοιτητική ελληνική παροικία ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος να της διδάξει αρχαία και νέα ελληνικά. Η μοναχική εκείνη άνασσα βρήκε στον σπιθαμιαίο Νάρκισσο μια αδελφή ψυχή, ανοίχτηκε, αφέθηκε σε εξομολογήσεις. Ο Χρηστομάνος την ερωτεύτηκε χωρίς ελπίδα και χωρίς πιθανότητα πλήρωσης, δεδομένου πως είχε ήδη εκδηλώσει την αμφίφυλη φύση του. Δημιουργήθηκε ένας παράξενος, μυστηριώδης, σκοτεινός ερωτικός άπελπις δεσμός, ανομολόγητος και για τα ήθη της αυλής ακατονόμαστος.

Όταν εκείνη δολοφονήθηκε ο δυστυχής Κωνσταντίνος έγραψε το διαβόητο βιβλίο της, όπου, δυστυχώς για κείνον και τις συναισθηματικές προθέσεις, έσπαγε την ομερτά με το παλάτι. Το βιβλίο μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες, έγινε λαϊκό ανάγνωσμα, αλλά το άτεγκτο, εκδικητικό Παλάτι της Αυστροουγγαρίας τον ενέγραψε στα μαύρα κατάστιχα. Στην προσπάθειά του το αυλικό σινάφι να αγιοποιήσει και ηρωοποιήσει τη βασίλισσα, ο Χρηστομάνος σχεδίαζε μια αμήχανη, φοβισμένη, σκεπτόμενη και σκεπτικίστρια διανοούμενη βασίλισσα, δυστυχώς και απότιστη ερωτικά. Καταπιεσμένη και συχνά συναισθηματικά ανώριμη, σχεδόν παιδική. Ο Χρηστομάνος είχε ήδη ανακηρυχθεί διδάκτωρ στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Βιέννης, αλλά το «Βιβλίο» ήταν η αιτία ο Χρηστομάνος ως ανεπιθύμητο πρόσωπο να απολέσει κάθε ελπίδα να κάνει καθηγητική καριέρα στην Αυστρία. Επέστρεψε στην Ελλάδα και ίδρυσε τη «Νέα Σκηνή», θεατρικό οργανισμό που χρηματοδοτούσε από την προσωπική του περιουσία (που εξανεμίστηκε) με σκοπό να αναβιώσει η ένδοξη παράδοση του αρχαίου θεάτρου. Ενέπνευσε συγγραφείς (Παλαμά, Ξενόπουλο, Νιρβάνα, Ταγκόπουλο, Αυγέρη, Κ. Μάνο, Π. Δημητρακόπουλο) να γράψουν νέα έργα και να μεταφράσουν κλασικούς Έλληνες και ξένους. Ο ίδιος μάς άφησε δύο έξοχες μεταφράσεις της «Αντιγόνης» και της «Αλκήστιδος» (την τελευταία που ελάνθανε από το 1901 βρήκα στο αρχείο του και αφού τη διέθεσα στη Λυδία Κονιόρδου που τη σκηνοθέτησε, κυκλοφορεί τώρα από τις Εκδόσεις Πατάκη).

Ο Χρηστομάνος στο θέατρο αλλά και στην πεζογραφία (σκηνοθέτης, δραματουργός

Το έργο του Άκη Δήμου «Το αίμα που μαράθηκε» θα επαναληφθεί από τις 16 Σεπτεμβρίου έως τις 28 Οκτωβρίου

και μυθιστοριογράφος) ανήκει σε μια μικρή αλλά γόνιμη ομάδα συγγραφέων που μετέφεραν από τη Δύση τον λογοτεχνικό και καλλιτεχνικό Εστετισμό. Αναφέρω μεταξύ άλλων τον Πασαγιάννη, το Ιδομενέα Στρατηγόπουλο, τον Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλο (Ζαν Μωρεάς), τον Νίκο Καζαντζάκη του «Όφις και Κρίνο», τον Δαραλέξη του «Φαία και Νυμφαία» που ανέβασε ο Χρηστομάνος κ.τ.λ. Πρότυπο λογοτεχνικό ο Όσκαρ Ουάιλντ της «Σαλώμης» και ο Μπενουά της «Ατλαντίδος».

Το συγγραφικό στίγμα της σχολής η πολύτιμη, σπάνια λέξη, η χλιδή της περιγραφής, ο συναισθηματικός φόρτος, τα ερεβώδη πάθη, οι δόλιχοι χαρακτήρες και μια νάρκη του άλγους εν φαντασία και λόγω.

Ο Χρηστομάνος άφησε λίγα έργα λογοτεχνικά. Ανάμεσά τους η «Κέρινη κούκλα» κατά την ταπεινή μου γνώμη είναι ένα κατόρθωμα ισορροπίας. Κατορθώνει να συνδυάσει τον άκρατο νατουραλισμό της ζολαδικής σχολής με τον συμβολισμό των Γερμανών και Γ άλλων ποιητών. Η περιγραφή της Αθήνας και των ανθρώπων της είναι σχεδόν φωτογραφική και φωνογραφική: συμπεριφορές, γλώσσα, συνήθειες, οικεία τοπία, ο αθηναϊκός καρνάβαλος, οι περίπατοι στις εξοχές (Παγκράτι!!). Αλλά αίφνης παρεμβάλλεται μια σκοτεινή χορδή, μια δυσοίωνη καμπανοκρουσία, ένας μυστικός αναστεναγμός, μια απόκρυφη κραυγή αμαρτίας, ένα εν γένει μπαρόκ γλωσσικό και υφολογικό πέπλο. Και όλα φαντάζουν διαφορετικά. Οι καθημερινοί άνθρωποι φαίνονται σαν διάφανα φάσματα, τα οικεία τοπία γίνονται μεταφυσικά και οι συνήθεις χειρονομίες τερατώδεις. Χάσματα ψυχής ανοίγονται και αποκαλύπτονται πάθη αβυσσαλέα. Γυναίκες μαιναδικές και άντρες με κυνική ανελέητη ιδιοσυγκρασία. Η «Κέρινη κούκλα» είναι ένα τυπικό ιψενικό τρίγωνο. Ο Χρηστομάνος ξαναχειρίστηκε αυτό το μοτίβο και στη «Σταχτιά γυναίκα» και ο Ξενόπουλος στον «Τρίτο», έργο που ανέβασε ο Χρηστομάνος στη «Νέα Σκηνή».

Επηρεασμένος από τον φανταστικό ρεαλισμό του Χόφμαν και σαφώς από τη «Ρεβέκκα» της Δάφνης Ντι Μοριέ, ο Χρηστομάνος βάζει ανάμεσα σ΄ ένα παράνομο ζεύγος τη νοσηρή σκιά της απατημένης νεκρής συζύγου που επενεργεί τόσο καταλυτικά μέσω των τύψεων ώστε ο παράνομος καρπός να είναι ένα ζόμπι, ένα φιλάσθενο κερένιο νήπιο θνησιγενές.

Αυτό το ενδιαφέρον βιβλίο ενέπνευσε τον νέο, ταλαντούχο συγγραφέα Άκη Δήμου να δημιουργήσει μια θεατρική ποιητική σύνθεση άκρως ερεθιστική και πρωτότυπη. Ερεθιστική διότι κατορθώνει να μιμηθεί το ύφος και τον ρυθμό της Σχολής και υφαίνοντας μοτίβα του Χρηστομάνου με δικά του αλλά και άλλων πεζογράφων και ποιητών συγκροτεί ένα πρωτότυπο κείμενο, δηλαδή μια νέα ευαίσθητη γωνία λήψης συμβατή με την εποχή μας.

Ο Δήμου παρεμβάλλει ατόφια ποιητική ύλη, πυκνή, συμβολική, γεμάτη εικόνες και απροσδόκητα ευρήματα. Το έργο του με τίτλο «Το αίμα που μαράθηκε» είναι κατά τον χαρακτηρισμό του ένα «σκοτεινό παραμύθι» στηριγμένο στο έργο του Χρηστομάνου. Και είναι παραμύθι γιατί εδώ οι νεκροί μιλούν, επεμβαίνουν στα ανθρώπινα, γίνονται μοίρα και τύψη των ζωντανών. Και είναι σκοτεινό το παραμύθι γιατί τα κίνητρα και οι σκοποί που συνδέουν ζωντανούς και νεκρούς είναι ασαφή, απροσδιόριστα, μυστήρια και αινιγματικά.
Κινεί τα πρόσωπά του σαν πιόνια

Το κείμενο αυτό αξιοποίησε έξοχα ο Γιώργος Σαχίνης, ιδρυτής της oμάδας «Όχι παίζουμε» που εγκαταστάθηκε σε έναν άκρως ενδιαφέροντα και αισθητικά άψογο χώρο στην Καλλιδρομίου 68. Ο Σαχίνης έχει μια εικαστική, σχεδόν γλυπτική αίσθηση της θεατρικής πράξης. Κινεί τα πρόσωπά του στον χώρο σαν πιόνια. Συχνά φλυαρεί κινησιολογικά αλλά πάντα με γούστο και με εμφανές το σκεπτικό της σκηνοθεσίας του.

Χρησιμοποιεί τα σκηνικά αντικείμενα ως μνημειώδη γλυπτά (αναπηρικές καρέκλες, ορθοπεδικά κρεβάτια, γαμήλια τραπέζια μπαρόκ αισθητικής). Μέσα σ΄ αυτόν τον σημασμένο χώρο τα πρόσωπα του Δήμου περνάνε από τον ρεαλισμό των σχέσεων και της γλώσσας στον τρόπο, στους εφιάλτες, στις τύψεις και στα νεκροφιλικά μοτίβα.

Ο Δήμου ανάμεσα στο μοιραίο τρίο έχει παρεμβάλει μια γυναικεία μορφή μοίρας (;), ερινύας (;) την οποία ο Σαχίνης παραχαρακτήρισε σε σημείο γραφικό χωρίς λόγο, ιδιαίτερα με τη στρεβλή της κίνηση. Εκτός και αν αυτή η αρσενικοθήλυκη καμπούρα χωλαίνουσα μορφή είναι μια τραυματική καρικατούρα του Χρηστομάνου. Δεκτόν, αλλά με λιγότερη έμφαση.

Η ομάδα διαθέτει τέσσερις ικανούς ηθοποιούς που πρέπει να ισορροπήσουν ανάμεσα στο οικείο και στην ποιητική ανοικειότητα. Πιο αδύναμος φωνητικά μού φάνηκε ο Γιωργής Τσαμπουράκης. Ωραία παρουσία εντούτοις.

Η Γεωργία Τσαγκαράκη (Βιργινία) είναι έντονη ως παρουσία και έχει λόγο μεστό. Η Αγγελική Λεμονή (τρίτη γυναίκα) έχει πολύ αξιόλογα προσόντα, ωραία φωνή αλλά παγιδεύτηκε στην υπερβολή της φιγούρας που ενσάρκωσε.

Η Τζίνα Θλιβέρη (Λιόλια) έχει έξοχη τεχνική και εσωτερική ζωή. Σημειώνω για να τη βοηθήσω πως στους μονολόγους της ακούγονται εμφανώς νότες της Αμαλίας Μουτούση. Είναι κρίμα, γιατί δεν έχει ανάγκη από αποκούμπι.

Το περιβάλλον είναι του Γιάννη Σκουρλέτη, η χορογραφία (σύμφυτη με τα δρώμενα) της Ειρήνης Αλεξίου, οι φωτισμοί της Χριστίνας Θανάσουλα. Η άκρως ενδιαφέρουσα λειτουργική μουσική του Κώστα Δαλακούρα.