Στις αποθήκες τα αρχαία… αναστενάζουν

Εκατοντάδες χιλιάδες αρχαία στοιβάζονται στις αποθήκες των μουσείων. Η πρόταση να αξιοποιηθούν ως αντίδωρα για τον επαναπατρισμό αρχαιοτήτων προβληματίζει και διχάζει
Είναι θέμα ταμπού η τύχη των αρχαιοτήτων που συσσωρεύονται μέσα στις αποθήκες των μουσείων και των αρχαιολογικών χώρων, φθείρονται στα προαύλιά τους, στοιβάζονται σε νοικιασμένα σπίτια, καταστήματα και κοντέινερ διαλυμένες σε ράφια και συρτάρια, συσκευασμένες σε κούτες γιατί δεν υπάρχει χώρος για να συγκολληθούν, να μελετηθούν και να εκτεθούν.

Υπάρχουν μοναδικά αριστουργήματα που μένουν για χρόνια αναξιοποίητα, επειδή περιμένουν να δημοσιευθούν και να βρεθεί χώρος να εκτεθούν. Όπως το ακέραιο άγαλμα μιας κόρης, δαιδαλικού ρυθμού, που βρέθηκε το 2001 στη Θήρα, ή το χάλκινο κεφάλι αυστηρού ρυθμού, πρόσφατο εύρημα των ανασκαφών του Μετρό.

Μονάχα αυτές οι, τελευταίες, ανασκαφές προσέθεσαν 10.000 νέα ευρήματα στις αποθήκες όπου φυλάσσονται οι 28.000 αρχαιότητες που ήρθαν στο φως τις τελευταίες δεκαετίες από τις ανασκαφές της Αθήνας: αγάλματα, ανάγλυφα, επιγραφές, χρυσά, χάλκινα, οστέινα και έργα κεραμικής όλων των εποχών.

Στις αποθήκες του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου φυλάσσονται ολόκληρες επώνυμες συλλογές που προσφέρθηκαν ως δωρεά και υπάρχουν καταγεγραμμένα πάνω από 16.450 αντικείμενα, 15.000 μυκηναϊκά, 5.000 προϊστορικά, μερικές χιλιάδες αγγεία. Στην αποθήκη παραμένει και ένα υπερμέγεθες κεφάλι που αποδόθηκε πρόσφατα στον Πραξιτέλη.

Πολλά από αυτά τα αρχαία προέρχονται από παραδόσεις ιδιωτών και κατασχέσεις με αβέβαιη προέλευση, όπως πολλά είναι και τα αγγεία και πήλινα ειδώλια, επιτύμβιες στήλες, ανάγλυφα αγάλματα και πορτρέτα της ρωμαϊκής κυρίως εποχής, που αναπαράγουν με κάποιες διαφοροποιήσεις διάφορα στερεότυπα μοντέλα, τον αθλητή, τον ρήτορα, τον στρατιωτικό, τη γυναίκα, έναν θεό, μια σκηνή αποχαιρετισμού, μια πομπή λατρευτών.

Τα τελευταία χρόνια, οι αρχαιότητες και τα έργα τέχνης ταξιδεύουν πολύ σ΄ όλο τον κόσμο. Δεν εξάγουμε μόνο αρχαιολογικές εκθέσεις, αλλά φιλοξενούμε και πολλές καθώς οι συνθήκες ασφαλείας και μεταφοράς έχουν βελτιωθεί. Υπάρχουν και έργα που θεωρούνται αμετακίνητα- όπως η Γκουέρνικα, η Μόνα Λίζα, ο Ηνίοχος των Δελφών. Η ιδέα του διευθυντή του Μουσείου Μπενάκη και εντεταλμένου για τις διαπραγματεύσεις για την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα Άγγελου Δεληβορριά να προσφερθούν κάποιες αρχαιότητες ως ανταλλάγματα- δάνεια διαρκείας- σε όποιο μουσείο θα ήθελε να προσφέρει θραύσματα

«Πρέπει να ανοίξουμε τις αποθήκες στους ξένους συναδέλφους για μελέτη και να δώσουμε τις αρχαιότητες για δημοσίευση», λέει ο καθηγητής Αρχαιολογίας Πέτρος Θέμελης

του Παρθενώνα που βρίσκονται στην κατοχή του, υιοθετήθηκε από τον υπουργό Πολιτισμού Γιώργο Βουλγαράκη, και εγκρίθηκε εν μέσω σφοδρών αντιδράσεων που εκφράσθηκαν στο Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο, ενώ πρόσφατα ο υπουργός απέκλεισε μεν κατηγορηματικώς την προσφορά ανταλλάγματος για την επιστροφή κλεμμένων αρχαιοτήτων από το Μουσείο Γκετί, αλλά άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο να υπάρξει συνεργασία και δάνεια διάρκειας στο μέλλον.

Μπορεί- και κάτω από ποιους όρους- να προσφερθούν αρχαία που βρίσκονται στις αποθήκες των μουσείων για μακροχρόνιο δανεισμό ή ως αντάλλαγμα για την επιστροφή αρχαίων από μουσεία του εξωτερικού; «Αυτό είναι μια καινούργια πρόκληση που θέτει η εποχή μας και πιστεύω ότι πρέπει να την αντιμετωπί σουμε με μεθόδους και με προοπτική βλέποντας βαθύτερα στο μέλλον», λέει ο καθηγητής Δημήτρης Παντερμαλής. «Πιστεύω στην κινητικότητα υπό όρους. Η στασιμότης δεν ωφελεί. Πρέπει όμως να αποφασίσουμε μια εξωτερική πολιτιστική πολιτική όχι ευκαιριακή. Να μη γίνονται αυτά τα πράγματα περιστασιακά, αλλά να υπάρχουν κανόνες, όροι και συνθήκες αποδεκτές. Τα αρχαία στις αποθήκες πρέπει να εξετάζονται κατά περίπτωση. Να υπάρχει μια διαβάθμιση, ποιο είναι κατάλληλο για έκθεση, ποιο για δανεισμό για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα και ποιο για ανταλλαγή. Θα πρέπει τα αρχαία που στέλνονται να μη δημιουργούν πρόβλημα στην κατανόηση των συνόλων. Είναι ένα θέμα που αξίζει να συζητηθεί».

«Δεν πιστεύω ότι υπάρχουν αντίδωρα για να πάρουμε πίσω τα Γλυπτά του Παρθενώνα από το Βρετανικό Μουσείο», λέει ο καθηγητής της Αρχαιολογίας Πέτρος Θέμελης, που διατύπωσε τις επιφυλάξεις του και κατά τη συζήτηση του θέματος του αντίδωρου προς το Μουσείο του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης. «Παρ΄ ότι βρίσκω την πρόταση του αντίδωρου συναρπαστική και ελκυστική σαν ιδέα, δεν μπορεί να εφαρμοσθεί σε τέτοια μεγάλη κλίμακα, γιατί λείπουν κατάλληλα πρωτότυπα έργα που θα μπορούσαν να γεμίσουν την κολοσσιαία αίθουσα του Βρετανικού Μουσείου όπου είναι εκτεθειμένα τα Γλυπτά του Παρθενώνα».


«Έχουμε πολλά και πολλαπλά»

«Δεν θεωρώ κακό τον θεσμό της παραχώρησης αρχαιοτήτων υπό τη μορφή του δανείου διαρκείας προς ξένα μουσεία για να πετύχουμε την επιστροφή αυτών που μας λείπουν από τον Παρθενώνα. Εμείς έχουμε πολλά και πολλαπλά», παρατηρεί η διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης Μαρίνα Λαμπράκη- Πλάκα. «Θεωρώ επίσης θετικό να κάνουμε προσωρινές ανταλλαγές σημαντικών αρχαιοτήτων, εξάμηνης ας πούμε διάρκειας ή ενός χρόνου, για να μπορέσουμε να φέρουμε στην Ελλάδα έναν πίνακα του Βαν Γκογκ, του Γκόγια, του Γκρέκο ή του Βελάσκεθ. Αυτά γίνονται στα ξένα μουσεία…».


Άρθρο


«Όχι ανταλλαγές χωρίς στρατηγική»

Θα μπορούσε η Ελλάδα να ανταλλάξει αρχαιότητες από τις αποθήκες με άλλες, των οποίων ζητά τον επαναπατρισμό; «Θα ήταν μια υποχώρηση και ανεπίτρεπτος συμβιβασμός εκ μέρους της Ελλάδας να έρθει σε διαπραγματεύσεις για αρχαιότητες που εξήχθηκαν παράνομα», λέει ο καθηγητής Πέτρος Θέμελης, ανασκαφέας της αρχαίας Μεσσήνης. «Μου φαίνεται δε ασυμβίβαστο με τον πολυετή αγώνα που διεξάγει η χώρα μας για την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα».

«Μας πνίγει η θάλασσα και κρατάμε ομπρέλα για τη σταγόνα της βροχής. Το θέμα των ανταλλαγμάτων είναι πολύ πιο σύνθετο και θέλει μια στρατηγική», αντιτείνει ο Χρήστος Μπουλώτης, αρχαιολόγος, ερευνητής στην Ακαδημία Αθηνών: «Δεν μπορεί να υπάρχει μια ενιαία πολιτική ανταλλαγμάτων, γιατί έχουμε να κάνουμε με πάρα πολλούς φορείς και κράτη. Κάθε υπουργείο Πολιτισμού, κάθε Σύγκλητος Πανεπιστημίου θέλει κάποιο διαφορετικό αντάλλαγμα. Θα πρέπει να σκύψουμε πάνω στο θέμα.

Πρέπει να καθήσουν στο ίδιο τραπέζι άτομα επιλεγμένα από διαφορετικούς χώρους, πανεπιστήμια, μουσεία, υπουργείο Πολιτισμού, Εξωτερικών, άτομα με αντικρουόμενες θέσεις και απόψεις. Πρέπει να ακουσθούν αυτές οι απόψεις και να φτιάξουμε ένα νομικό και ιδεολογικό πλαίσιο, μια στρατηγική και διπλωματία με πνοή και αρχές, ώστε το πλαίσιο που θα προκύψει, να μην είναι το όργανο που θα εκτελεί τις αποφάσεις της εκάστοτε πολιτικής συγκυρίας».