ΤΟ ΠΑΖΑΡΙ ΤΗΣ ΛΩΖΑΝΝΗΣ

Ο υποχρεωτικός χαρακτήρας της ανταλλαγής, όπως και η έκταση των εξαιρέσεων συμφωνήθηκε ύστερα από δύσκολες διαπραγματεύσεις («το παζάρι της Λωζάννης», όπως τις ονομάζει ο Βruce Clark) μεταξύ Ελλάδας, Τουρκίας, της Κοινωνίας των Εθνών και των Δυνάμεων. Ο Φ. Νάνσεν, εκπρόσωπος της Κοινωνίας των Εθνών, έπαιξε ιδιαίτερο ρόλο στη διαμόρφωση της τελικής απόφασης, ενώ οι προτάσεις για το ποιοι θα έπρεπε να εξαιρεθούν από την Ανταλλαγή συζητήθηκαν με πείσμα και πάθος. Η τουρκική αντιπροσωπεία επέμενε για την όσο γίνεται μεγαλύτερη έκταση της ανταλλαγής, ενώ η Ελλάδα κατοχύρωσε την παραμονή των Ελληνορθόδοξων της Κωνσταντινούπολης, Ίμβρου και Τενέδου, και βέβαια του Οικουμενικού Πατριαρχείου σε αντάλλαγμα με την εξαίρεση των Μουσουλμάνων της Δ. Θράκης. Συζητήθηκε επίσης η εξαίρεση των τουρκόφωνων χριστιανών της Καππαδοκίας, αλλά αυτό δεν συνέβη. Αντίθετα οι «μουσουλμάνοι αλβανικής καταγωγής» (δηλαδή οι Τσάμηδες και άλλοι αλβανόφωνοι της Μακεδονίας), όπως και οι Ορθόδοξοι της Κιλικίας εξαιρέθηκαν σε ύστερη φάση. Στο τέλος, όλοι οι συμμετέχοντες στη Διάσκεψη αρνήθηκαν την πατρότητα της ιδέας περί υποχρεωτικότητας της ανταλλαγής.