Κριτική Εικαστικών

Η Ιστορία ως τηλεκοντρόλ

«Δεν πιστεύω στην Ιστορία, αφού έχει υλικό για οτιδήποτε», είναι το παλιό σλόγκαν των ακραίων μοντερνιστών και, πράγματι, η ανασύσταση του παρελθόντος σε ένα μουσείο ή σε ένα βιβλίο-μελέτη δεν είναι παρά μια επιλογή εν τέλει αυθαίρετη-«αξιωματική», όσο κι αν η επιχειρηματολογία για το πώς και το γιατί την κάνει να μοιάζει με επιστήμη. Η άνθηση, άλλωστε, των ιστορικών σπουδών συμβαδίζει με τη δημιουργία των εθνικών κρατών, μετά τη Γαλλική Επανάσταση, και την προϊούσα ανάγκη για ένα δοξαστικό, «διαφημιστικό» αφήγημα, το οποίο θα προϊδεάζει για τη συνολική συνέχεια. Αλλά το ίδιο συμβαίνει και με την Ιστορία της Τέχνης: δεν πρόκειται παρά για έναν μηχανισμό διαφήμισης και πώλησης όσων μέχρι πρότινος θαυμάζονταν ως αυθόρμητες, αθώες, άδολες καλλιτεχνικές πράξεις, που υποτίθεται ότι αρνήθηκαν τον καταναγκασμό της επίσημης ιστοριογραφίας.

Η έκθεση «Ηer (Ηis)story» στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης χτυπά στο κέντρο των προβληματισμών τέτοιου είδους, όχι μόνο επειδή πρόκειται για μια εκτεταμένη ομαδική βιντεο-τέχνης στους χώρους ενός σοβαρού και αναγνωρισμένου διεθνώς αρχαιολογικού μουσείου, αλλά και επειδή ο ίδιος ο τίτλος και οι πρόλογοι (καθηγ. Ι. Σταμπολίδης, Μ. Φωκίδη-επιμελήτρια) θέτουν σαφώς ζήτημα φιλοσοφίας της Ιστορίας, του Χρόνου και της Τέχνης.

Τα ίδια τα εκθέματα είναι σκορπισμένα, άλλοτε σε μεγάλες οθόνες κι άλλοτε σχεδόν κρυμμένα σε διάφορους χώρους του (νεοκλασικού)

κτιρίου και, όπως συμβαίνει συχνά, είναι έργα κρυπτικά παρά εύγλωττα, απαιτούν ενασχόληση πολλών λεπτών μαζί τους και ο θεατής-περιπατητής δύσκολα έχει χρόνο για τέτοια αφοσίωση, επιλέγοντας εν τέλει μέρος των εικόνων που ρέουν.

Η αποσπασματικότητα και η υποκειμενικότητα είναι εξ αρχής εκφραστικό υλικό αυτών των βίντεο προσωπικού χαρακτήρα, η συμβατική αναγνωρισιμότητα της τηλεόρασης δεν ισχύει, άλλες αφηγήσεις είναι μονότονες, άλλες ακατανόητες, άλλες επιλέξιμες σ΄ έναν υπολογιστή κι άλλες αόρατες, αφού ένα βιβλίο είναι δεμένο μπροστά στην οθόνη! Δεν είναι στην πρόθεση των καλλιτεχνών ή του επιμελητή, αλλά ο επισκέπτης δρα όπως με το τηλεκοντρόλ της τηλεόρασης ή το ποντίκι του υπολογιστή: ασκεί δηλαδή την παντοδυναμία του να αποφασίσει τι θα δει και, εν τέλει, ποιο θα είναι το συνολικά παραγόμενο ιδιωτικό του αφήγημα, διαμέσου της δικής του εναλλαγής εκθεσιακών εικόνων. Αυτή η εντελώς εφήμερη σχέση με τις βιντεοεικόνες στο βλέμμα και στην αντοχή του περιπατητή-επισκέπτη της έκθεσης είναι και το τελικό μήνυμα, πιστεύω. Ένα μάθημα Ιστορίας στην εποχή του βιντεο-κλιπ, ακριβέστερα ένα μάθημα για το εφήμερο, όπως το ζούμε πράγματι στις ημέρες μας. Εύστοχα υπομνηματίζει ο Σταμπολίδης ότι η γραφή του καλλιτέχνη, ό,τι κι αν αποδίδει, είναι τελικά αυτή που παράγει Ιστορία, «γράφοντας» (=ζωγραφίζοντας). Ακόμα κι όταν ο σημερινός καλλιτέχνης-δημιουργός καταλήγει ανώνυμος, σχεδόν λαϊκός μάστορας βιντεο-εικόνων- συμπληρώνουμε.

Οι «Ασκήσεις Ιδιορρυθμίας» στο ΒυζαντινόΧριστιανικό Μουσείο είναι μια άλλη έκθεση που προεκτείνει αυτό το σκεπτικό, με έργα που ο Ζάφος Ξαγοράρης και ο Βαγγέλης Βλάχος παρουσίασαν στην 27η Μπιενάλε Σάο Πάολο. Εδώ ζήτημα δεν είναι ο χρόνος που φεύγει από τα δάχτυλά μας σαν λεπτή άμμος, αλλά ο χώρος και η πραγματικότητα. Ο Βλάχος συσχετίζει μακέτες εμβληματικών κτιρίων (πύργος Αθηνών, αμερικανική πρεσβεία) με σελίδες ειδησεογραφικές (π.χ. εισβολή στο Ιράκ), αλλά μας φάνηκε ως ανολοκλήρωτη εννοιολογική πρόθεση. Ο Ξαγοράρης μεταφέρει ήχους από τον έναν τόπο στον άλλο (π.χ. από τη ζούγκλα στην αγορά του Σάο Πάολο) επεμβαίνοντας ρυθμιστικά, σαν μια απόπειρα νέας τοπιογραφίας.

Εφήμερα εκ προθέσεως κι αυτά τα έργα, προορίζονται για ιστορικά ντοκουμέντα, η ροή εικόνων είναι το ζητούμενο και η ρύθμιση από μακριά δείχνει το πόσο η Ιστορία έγινε στις ημέρες μας ένα ρυθμιστικό τηλεκοντρόλ, η τέχνη ένα αναλώσιμο συναίσθημα, κάτι σαν ενημερωτική εκπομπή ή διαρκές παράρτημα εφημερίδας, αλλά χωρίς τη δική της δυνατότητα να ιεραρχηθεί επαρκώς και να αρχειοθετηθεί ως ιστορικό υλικό.


ΙΝFΟ

● Ασκήσεις Ιδιορρυθμίας, έργαεγκαταστάσεις των Β. Βλάχου και Ζ. Ξαγοράρη, Βυζαντινό-Χριστιανικό Μουσείο, Β. Σοφίας 22, τηλ. 210-7211.027

● Ηer(Ηis)story, Βιντεο-καλλιτέχνες (Τ. Οursler, G. Ηill, Μ. Μανέτας, Λ. Θεοδώρου κ.ά.) στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Νεοφ. Δούκα 4, Κολωνάκι, τηλ. 210-7228.321