Η αθωότητα δεν είναι πια αυτό που ήταν

Πώς το είχε πει ο Λένιν; «Κράτος» και «επανάσταση». Αλλά, αλλιώς τώρα. Ιδού το ζήτημα, για τον Βικτόρ Σερζ και για τα καλύτερα μυαλά του αιώνα: Η σχέση θύτη- θύματος, μέσα στο φως του αδιεξόδου του επαναστατικού ονείρου. Η αθωότητα δεν είναι πια αυτό που ήταν, αφού το όνειρο έπρεπε τώρα να αναμετρηθεί με τον τρόμο του πραγματικού: του μετεπαναστατικού κράτους. Όπως έγραφε τον Φεβρουάριο 1944 στο Ημερολόγιό του, «τα προβλήματα δεν θα έχουν πια την ωραία προηγούμενή τους απλότητα: ήταν βολικό να ζει κανείς με αντινομίες του τύπου: σοσιαλισμός ή καπιταλισμός». Τώρα το ζήτημα ήταν τούτο το παρόν, που ήθελε να είναι ο πατέρας του μέλλοντος, «το μαρμάρινο τούτο κεφάλι ανάμεσα στα χέρια» τους, το πλέγμα της συν-ενοχής, το νόημα της αθωότητας, η δυνατότητα της ελπίδας: «Πίσω μας κείται μια νικηφόρα παραπλανημένη επανάσταση, πολλές αποτυχημένες απόπειρες επαναστάσεων, και σφαγές τόσο πολυάριθμες που προκαλούν ίλιγγο. […] Αλλά αυτοί ήταν οι μόνοι δυνατοί δρόμοι για μας. […] Κι ωστόσο, έχω περισσότερη παρά ποτέ άλλοτε εμπιστοσύνη στο ανθρώπινο είδος και στο μέλλον» ( Ημερολόγιο, 1943).

Οι κραυγές
Σε τούτο το ερώτημα θέλει να απαντήσει, αυτή την πραγματικότητα να αποτυπώσει. Όχι με τον λόγο του ιστορικού, αλλά με εκείνον της τέχνης, της πολυφωνίας, της πολυεστιακής οπτικής, της βυθομέτρησης του υποκειμενικού λαβυρίνθου και των «αντικειμενικών» παραγόντων. Δεν ακούμε τον λόγο του θύματος, τον λόγο της σπασμένης Αντιγόνης, τον λόγο του αξιωματούχου πιασμένου στην παγίδα του δικού του μηχανισμού: δεν ακούμε τον λόγο του Κέσλερ ή του Σολτζενίτσιν, αλλά τις κραυγές ενός πολυειδούς καθρέφτη, μιας πολυεπίπεδης πραγματικότητας, μιας πολλαπλότητας συντελεστικών παραγόντων: εκεί που το αυθόρμητο νικάει το συνειδητό και η αναγκαιότητα του πραγματικού («του μόνου λογικού») συνθλίβει το όνειρο.

Ένας από τους αγαπημένους ήρωες του μυθιστορήματος, ο Ρουμπλιόφ, συμπυκνώνει το δράμα της αθωότητας των χρόνων εκείνων και σκιαγραφεί τη μαρτυρική συμπλοκή του ονείρου με την ολοκληρωτική πραγματικότητα: «Κάτω από αυτή τη βαρβαρότητα παραμένει μια βέβαιη κατάκτηση, κάτω από αυτή την οπισθοδρόμηση μια πρόοδος. […] Είμαστε όλοι θανατοποινίτες με αναστολή, αλλά η όψη της γης έχει αλλάξει». Με αυτή τη λογική, το γνωρίζουμε, πολλοί αθώοι αποδέχτηκαν τον παραλογισμό της προδοσίας που τους καταλόγισε η παράνοια της απόλυτης εξουσίας. Μια τέτοια ιδέα κρυβόταν συχνά πίσω από την πίστη στο Κόμμα, στη στρεβλωμένη πια επανάσταση, στην εγκληματική δικαιοσύνη της. Γνωρίζουμε, το γνώριζε και ο Σερζ, ότι εκείνος που «ομολόγησε» την ενοχή του, μένοντας πιστός στο Κόμμα και την επανάσταση («Σύντροφοι, να θυμάστε ότι η κόκκινη σημαία μας θα έχει στο μέλλον και μια σταγόνα από το δικό μου αίμα!»), αυτός δεν ήταν «εχθρός του λαού». Η επανάσταση υπήρξε η «τραγωδία» του εικοστού αιώνα και με τέτοιους όρους πρέπει να κατανοηθεί. Τα μαθηματικά και η στεγνότητα της ορθολογικής συνεπαγωγής λίγα έχουν να μας πουν γι΄ αυτήν. Ο κόσμος των θυτών και των θυμάτων ήταν κόσμος ενιαίος, μας λέγει ο Σερζ.

Έξοδος: Ένας πεπεισμένος μαρξιστής του βιβλίου, ο Μακαρένκο, λέγει: «Ζούμε την Αποκάλυψη του σοσιαλισμού. […] Μακάρι να ζούσαμε έναν αιώνα για να καταλάβουμε στο τέλος». Εμείς λοιπόν ξέρουμε το τέλος. Αλλά, αν μας ρωτούσε, θα βρίσκαμε τον τρόπο να καταλάβουμε το αλφαβητάριο της φράσης του; Ήσυχοι, μέσα σε μια παροντοποιημένη ιστορία, ασφαλισμένοι από τα λαγούμια της ελπίδας. Ο Σερζ είπε αυτό που είπαν και ο Πιραντέλο και ο Σαρτρ και ο Σεφέρης και τόσοι άλλοι: «Η ύπαρξη είναι μνήμη». Αλλά. Ο Τέρι Ίγκλετον είπε επίσης: «Οι άνθρωποι σήμερα δεν πιστεύουν ότι μπορεί να δοθεί καμιά μάχη στο μέλλον, γιατί δεν πιστεύουν ότι δόθηκε καμιά μάχη στο παρελθόν». Για την ανάγνωση, βλέπεις, δεν φτάνουν τα είκοσι τέσσερα γράμματα: θέλει να τροχίζεις και τα δόντια της μνήμης. Σήμερα, λοιπόν, μετά το τέλος, ας διαβάσουμε αυτό το βιβλίο, μετρώντας τη δική μας αντοχή να κρατηθούμε έξω από την απλοποίηση και τον ασύστολα ιδεολογικό λόγο των «νικητών».