Η ΔΟΛΟΦΟΝΙΑ ΤΟΥ «ΑΡΧΗΓΟΥ»

Τι είναι η Υπόθεση Τουλάγεφ; Είναι ένα βιβλίο του οποίου ο ήρωας του τίτλου έχει μια μυθιστορηματική ζωή μερικών λεπτών, ένα βιβλίο δίχως κανέναν κεντρικό ήρωα, ένα λογοτεχνικό βιβλίο που είναι συνάμα μια ιστορική μαρτυρία και για το οποίο ο συγγραφέας προειδοποιεί: «Αυτό το μυθιστόρημα ανήκει εξ ολοκλήρου στη σφαίρα της λογοτεχνικής μυθοπλασίας. Η αλήθεια που δημιουργεί ο μυθιστοριογράφος δεν μπορεί να συγχέεται σε καμία περίπτωση με την αλήθεια του ιστορικού ή του χρονικογράφου». Να τον πιστέψουμε και να μην τον πιστέψουμε. Να τον πιστέψουμε, γιατί εδώ δεν έχουμε μια μυθιστορηματική ανάπλαση της ζωής ενός ανθρώπου, ούτε καν το alter ego του συγγραφέα, αλλά μια καλειδοσκοπική αποτύπωση ενός σύμπαντος.

Μόσχα, η σκοτεινή δεκαετία του 1930. Ο αναγνώστης γνωρίζεται με δύο ήρωες: ο Κόστια και ο Ρομάσκιν. Ο πρώτος δουλεύει στο εργοτάξιο του μετρό και ο άλλος εκτελεί χρέη υποδιευθυντή σε ένα γραφείο μισθοδοσίας, βουτηγμένος στο ερώτημα:

«Τι είναι η δικαιοσύνη;». Καταλαβαίνει ότι δικαιοσύνη δεν είναι τα πλάνα του «Αρχηγού», το ψέμα του κρατικού σχεδιασμού της οικονομίας. Ο κακόμοιρος, ο δειλός Ρομάσκιν δυστυχώς σκέφτεται. «Όλο το κακό προέρχεται από τα όσα σκέφτεται κανείς, ή μάλλον από το γεγονός ότι υπάρχει μέσα μας ένα ον που σκέφτεται εν αγνοία μας […]». Ο κακόμοιρος, ο δειλός Ρομάσκιν είναι σαν το Ποντίκιτου Υπογείου

Βικτόρ Σερζ

ΥΠΟΘΕΣΗ ΤΟΥΛΑΓΕΦ

ΜΤΦ. ΤΙΤΙΚΑ ΔΗΜΗΤΡΟΥΛΙΑ, ΕΚΔ. SCRΙΡΤΑ, 2007, ΣΕΛ. 521, ΤΙΜΗ: 24 ευρώ

του Ντοστογιέφσκι: αγοράζει ένα πιστόλι, θέλει να σκοτώσει τον «Αρχηγό», δειλιάζει, γυρίζει στο δωμάτιό του, αποκοιμιέται διαβάζοντας μια εφημερίδα με τεράστια επαναστατικά πρωτοσέλιδα και μια μεγάλη φωτογραφία του «Αρχηγού»: η φωτογραφία τον σκεπάζει, καθώς βυθίζεται στον ύπνο… Χαρίζει το πιστόλι στον φίλο του, στο «άλλο μισό του», που έχει νιώσει ήδη τη δολοφονική ηθική της μάζας. Ο Κόστια περιπλανιέται στη Μόσχα μια νύχτα του Φεβρουαρίου: «μια ανθοφορία κρυστάλλων, […] περπατούσες πάνω σε αστερόσκονη, μέσα σε μια αστρική πόλη. […] Ήταν μια γιορτή του πάγου». Από ένα αυτοκίνητο κατεβαίνει «ένας χοντρός άντρας με γούνινο παλτό και αστρακάν σκούφο και τον χαρτοφύλακα υπό μάλης». Ο οδηγός τον αποκαλεί «Τουλάγεφ». «Τουλάγεφ; Της Κεντρικής Επιτροπής; Που έκανε τους μαζικούς εκτοπισμούς στο Βαρόνις; Την εκκαθάριση των πανεπιστημίων;

[…] Ο Κόστια βρέθηκε πίσω του, το χέρι του Κόστια θυμήθηκε μόνο του το κολτ, το τράβηξε έξω και…». Το μυθιστόρημα εκτινάσσεται. Μπροστά μας ανοίγεται το σύμπαν των «Δικών της Μόσχας». Οι πολιτικές και ανακριτικές αρχές δεν ενδιαφέρονται να βρουν τον πραγματικό δράστη, αλλά οποιονδήποτε θα μπορούσε να είναιο ένοχος: το βασίλειο του τρόμου μάς καλωσορίζει. Ο Σερζ εγκαταλείπει τους δύο ήρωες, για να ανοίξει μια βεντάλια ηρώων, που εμπλέκονται (δηλαδή, θα μπορούσαν να εμπλέκονται ) στο έγκλημα: στρατιωτικοί, αξιωματούχοι, ανακριτικοί υπάλληλοι, άνθρωποι με ονοματεπώνυμο, παράσημα και κύρος, αλλά άνθρωποι δίχως αύριο, αφού κυρίως πάνω από αυτούς επικρέμαται διαρκώς η κατηγορία του «τροτσκιστή», του «εχθρού του λαού».

Τα πρόσωπα
Το πολυφωνικό μυθιστόρημα οργανώνεται έτσι σε κεφάλαια, που το καθένα έχει για ήρωα ένα από τα πρόσωπα αυτά. Τα πρόσωπα δηλαδή που δεν συνδέονται με τη δολοφονία, αλλά που θα έπρεπε να είναι οι ένοχοι: έτσι σκεφτόταν το καθεστώς. Ο ιστός που υφαίνει γύρω τους η εξουσία αποτελεί το κόκκινο νήμα της αφήγησης. Μιας αφήγησης που εξακτινώνεται στην απέραντη χώρα του σοσιαλισμού, για να μας δώσει, μέσα από τις σπονδυλωτές ιστορίες των ηρώων, τις εικόνες της ζωής ενός λαού που μένει βουβός- μιας αφήγησης που απλώνεται στη σπαρασσόμενη και προδομένη Ισπανία, στη Γαλλία και τη νωχελική διανόησή της.

Τέλος, οι «ένοχοι» θα συλληφθούν, κάποιοι θα «ομολογήσουν», κάποιοι θα εκτελεστούν. Το μυθιστόρημα κλείνει με τους ήρωες της αρχής να κουβεντιάζουν ξανά. Με τις ζωές τους ολόιδιες αλλά αλλαγμένες. Ο Ρομάσκιν έχει πια αποφασίσει για τη δικαιοσύνη: «Κατάλαβα ότι είναι υπερβολικά νωρίς για τη δικαιοσύνη. Αυτό που χρειάζεται, είναι να δουλεύουμε, να πιστεύουμε στο Κόμμα, να συμπονούμε. Αφού δεν μπορούμε να είμαστε δίκαιοι, πρέπει να συμπονούμε τους ανθρώπους». Ξάφνου, το μάτι του Κόστια πέφτει στην εφημερίδα με την καταδικαστική απόφαση: «Υπόθεση των δολοφόνων του συντρόφου Τουλάγεφ […]-Έχοντας δηλώσει ένοχοι για προδοσία, συνωμοσία και δολοφονία, οι Μ.Α. Έρχοφ, Α.Α. Μακέγεφ και Κ.Κ. Ρουμπλιόφ καταδικάστηκαν στην εσχάτη των ποινών […] και εκτελέστηκαν». Είναι ο μόνος που ξέρει την αλήθεια. «Ο Κόστια σκέφτηκε μεγαλόφωνα: “Οι ένοχοι είναι τα εκατομμύρια Ρομάσκιν που υπάρχουν πάνω στη γη…-Τι λες;-Τίποτα, φίλε, παραλογίζομαι”». Στέλνει μιαν επιστολή στο ανώτατο στέλεχος της Ασφάλειας. Ομολογεί την άχρηστη αλήθεια του. Ο τελευταίος τη διαβάζει. «Εντάξει, νεαρέ μου. […] Εμείς οι γέροι, βλέπεις, δεν τη χρειαζόμαστε την περιπλανώμενη δύναμή σου, τη μεθυσμένη με τον ίδιο της τον εαυτό, για να καταδικαστούμε… Αυτό το πράγμα μας ξεπερνάει όλους, μας παρασέρνει όλους».

Ανάβει ένα κερί, καίει την επιστολή: «Υπόθεση Τουλάγεφ, τέλος».