Κριτική εικαστικών

Πορτρέτα του παλιού, καλού (;) καιρού

Δεν υπάρχει πιο ζωντανή ζωγραφική από την προσωπογραφία. Κι αν ακόμα ο ζωγράφος δεν είναι της τεχνοτροπίας ή της εκτίμησης του θεατή, το ίδιο το θέμα ξεπροβάλλει πίσω από τις πινελιές και ελκύει το ενδιαφέρον: Ποιος είναι άραγε ο απεικονιζόμενος; Γιατί σχεδόν πάντα φορούν όλοι τα καλά τους ρούχα και κοιτάνε στον θεατή σαν να θέλουν να τον πείσουν ότι βρίσκονται στην πιο σημαντική στιγμή τους; Τα πορτρέτα του Παύλου Μαθιόπουλου (1876-1956) έχουν κεντρική θέση στη νεοελληνική ζωγραφική. Όχι απαραίτητα επειδή είναι ένας μεγάλος ζωγράφος, όσο γιατί κανείς άλλος δεν έδειξε σαφέστερα την ανερχόμενη αθηναϊκή αστική τάξη στα χρόνια του Βενιζέλου. Προσοχή: όχι τους ανθρώπους του Βενιζέλου, όσο του Παλατιού και των μεγάλων σαλονιών, στα χρόνια πάντως που οι μικρομεσαίοι επαγγελματίες γέμιζαν τις πόλεις με νέα ήθη και έθιμα, και σύγχρονο τρόπο ζωής. Με φωτογραφική μηχανή, τα πορτρέτα του καθημερινού ανθρώπου, με πινέλα και μουσαμάδες των ανωτέρων κοινωνικά τάξεων, και με κοινό παράγοντα την ίδια διάθεση να «παγώσουν» τη χρονική στιγμή σε μια δεδομένη κορυφαία έκφραση προσώπου και σώματος, ακριβώς αυτή με την οποία θα ήθελαν να «αναστηθούν» από το βλέμμα του θεατή κατόπιν ή πολύ αργότερα.

Και ο Κ. Παρθένης και ο Γ. Ιακωβίδης φιλοτέχνησαν ασφαλώς προσωπογραφίες επί παραγγελία, αλλά με κανένα τρόπο δεν έγιναν οι επίσημοι προσωπογράφοι της κοινωνίας και μάλιστα, της «υψηλής».

Στο δεύτερο μισό του 20ού αι., ο Δ. Μυταράς ανάλαβε ανάλογο ρόλο, αλλά αργότερα τον εγκατέλειψε κι αυτός. Έτσι ο Μαθιόπουλος είναι ο υπ΄ αριθμόν ένα πορτρετίστας στον 20ό αιώνα τής νεοελληνικής τέχνης, και γι΄ αυτό η έκθεση που αντικρύζουμε τώρα είναι μια έκθεση σπάνια, αφού συγκεντρώνει δεκάδες πίνακες, γνωστούς και άγνωστους.

Η γραφή και ο ιδεολογικός κόσμος του Μαθιόπουλου είναι γνωστά ευρύτερα, μοιάζουν πολύ

ΙΝFΟ

«Οι Προσωπογραφίες» του Π. Μαθιόπουλου (1876-1956), Μουσείο Πόλεως των Αθηνών, Ι. Παπαρρηγοπούλου 5-7, Πλατεία Κλαυθμώνος, τηλ. 210-3246.164, μέχρι 31 Αυγούστου

με τις παλιές εκείνες αφίσες με τις νωχελικές καλοντυμένες γυναίκες και την ατμόσφαιρα μπελ επόκ, σαν Παρίσι ή Βιέννη στο γύρισμα του 1900. Εξαιρετικά ικανός στο σχέδιο, ο ζωγράφος αποδίδει ευσύνοπτα την ιδιαιτερότητα των απεικονιζόμενων, μετασχηματίζοντας αμέσως τα ρεαλιστικά γνωρίσματα σε στοιχεία διακριτικής υπεροχής, όχι ψυχικής ενδοσκόπησης, με δυο λόγια: ωραιοποιεί, συμβολοποιεί, μυθοποιεί, φτιάχνει πέπλα κολακευτικής φαντασίωσης γύρω από τις ρυτίδες. Σαφώς υπάρχει μια δεδομένη και εφαρμοζόμενη τεχνική, βοηθάει και το παστέλ που προτιμά ως χρωματικό υλικό, αλλά το αποτέλεσμα είναι συχνά γοητευτικό, όσο κι αν συνήθως είναι ανάλαφρο ή γλυκερό σαν τραγουδάκι του Αττίκ. Γιατί όχι άλλωστε, αυτός είναι ο δεδομένος ρόλος της προσωπογραφίας και μάλιστα της μεγαλοαστικής, στα χρόνια του βαλς. Δεν είναι υποχρεωτικό να είναι ο ζωγράφος διατρητικός και καυστικός, όπως στα μετέπειτα χρόνια του κριτικού ρεαλισμού υπήρξαν σε πολλά πορτρέτα τους ο Χρ. Μπότσογλου ή ο Δ. Σκουλάκης που βγάζουν στην επιφάνεια του προσώπου όχι μόνο τις υπάρχουσες, αλλά και τις μελλοντικές ρυτίδες, σαν να ΄ναι πορτρέτα Φαγιούμ που μεταβάλλονται κατά τον ζωγραφικό τους χρόνο, όπως ο Ντόριαν Γκρέι.

Η έκθεση (επιμέλεια καθηγ. Στ. Λυδάκη) αποδίδει τον αέρα της εποχής και εφόσον προσαρμοστεί κανείς στο κλίμα της και δεν αναζητήσει άλλο καλλιτεχνικό πνεύμα, προσφέρει στον θεατή. Βρίσκω πολύ εύστοχο που έγινε στο Μουσείο Πόλεως των Αθηνών Βούρου- Ευταξία, δίπλα σε αίθουσες με πίνακες και έπιπλα του 19ου αιώνα. Ως συνεχές σύνολο δείχνει αυτό που στις μέρες μας λέγεται «η τέχνη στο πολιτισμικό της συμφραζόμενο» (art in culture) και αναδεικνύει μια εποχή ξεπερασμένη μεν, αλλά αισθητικά γοητευτική, με τον ζωγράφο μέλος οργανικό τής υψηλής τότε κοινωνίας και όχι αγωνιώδη διεκδικητή, όπως έγινε αμέσως μετά.