Πυρ, αλβανιστί βρας

Δεν γνωρίζω πόσο συνειδητή ήταν η επιλογή του έργου του Σωτήρη Δημητρίου «Τους τα λέει ο θεός», διασκευασμένο έξοχα, από τον Νίκο Αρβανίτη στο πλαίσιο των παραστάσεων του Φεστιβάλ Αθηνών στο «Σχολείον» της οδού Πειραιώς 52
Και λέω «συνειδητή» διότι χωρίς αμφιβολία, όποιος το επέλεξε θα πρέπει να γνώριζε πως έβαζε ένα μπουρλότο, μία βραδυφλεγή βόμβα στα θεμέλια του θεσμού, όπως αυτός ο θεσμός εμφανίζεται τουλάχιστον στις θεατρικές επιλογές. Ανεξαρτήτως ποιότητας και ερμηνευτικών προτάσεων. Π.χ. το έργο του Μαριβό που απαλείφθηκε φέτος ήταν μια έξοχη παράσταση ενός τυπικού δείγματος του ύφους ροκοκό. Από την άλλη ο «Αγαπητικός της Βοσκοπούλας», μια αποτυχημένη απόπειρα μεταμοντέρνας υπονόμευσης ενός κειμένου που ενώ μεταμφιέστηκε από τον μεγαλοαστό συγγραφέα του ελληνοπρεπές βουκολικό, δεν έκρυβε τα σημάδια της γαλλικής νατουραλιστικής του καταγωγής. Όλα, και είναι φυσικό στο ρεπερτόριο του Φεστιβάλ, παραπέμπουν στη Δύση, στην οποία άλλωστε ανήκομεν, είτε ως οικονομικοί εταίροι και παλιότερα ως ικανότατοι μεταπράτες και εισαγωγείς ευρωπαϊκών προϊόντων ή πρωτογενών πνευματικών εμπορευμάτων εφάμιλλων προς τα ευρωπαϊκά.

Αλλά υπάρχει και μια άλλη Ελλάδα, που όταν της επιτραπεί να ξεμυτίσει λειτουργεί ως μπουρλοτιέρης και τρομοκράτης βομβιστής. Ζώνεται τα εκρηκτικά και αυτοπυρπολείται μέσα στα αστικά σαλόνια, στις γκαλερί, στις αίθουσες συναυλιών και, τώρα τώρα, στα δικτυακά ημερολόγια.

Γι΄ αυτό λέω, ήταν συνειδητή η επιλογή του επαναστατικού έργου του Δημητρίου σ΄ έναν καθωσπρέπει ευρωπαϊκής σύλληψης (εδώ και χρόνια) καλλιτεχνικό θεσμό.

Με πιάνουν τα γέλια όταν ακούω και διαβάζω αντιδράσεις, σχόλια και εντυπώσεις που ανάγουν την «επιτυχία» της παράστασης του Αρβανίτη στη γλωσσική ιδιομορφία, στη γοητεία της ντοπιολαλιάς. Παρ΄ όλο που οι ενεοί λόγιοι θεατές αντιλαμβάνονται (κουτοί δεν είναι) πως αυτό που ακούνε δεν είναι γραφικό, λαογραφικό και φολκλόρ, νομίζουν ότι οι «εξωτικές» λέξεις, οι πρωτάκουστες για πολλούς συντάξεις, η θυμοσοφία της πυκνής και καίριας διατύπωσης είναι ό,τι πρέπει να τους εντυπωσιάζει. Επηρεασμένοι από τον μεταμοντέρνο πολυπολιτισμικό κυκεώνα τού πολιτικώς ορθού, ενθουσιάζονται που ένας ευρωπαϊκός φεστιβαλικός θεσμός «αγκαλιάζει» και τους συμπαθείς φθίνοντες τοπικούς γλωσσικούς και τελετουργικούς πολιτισμούς. Κούνια που τους κούναγε! Τα «βαβελικά πράγματα» (για να παραπέμψω σε μιαν έξοχη διατύπωση της Σταυρούλας Δημητρίου στο επίσης βομβιστικό έργο της που σχολίασα πρόσφατα, από τα ίδια χώματα γεννημένο με τον Σωτήρη Δημητρίου, «Η χώρα του Κασσίτερου») αυτά τα λογοτεχνικά χαλκούνια (που έλεγε και ο Εγγονόπουλος για τον Ιταλό του Πυροτεχνουργό) δεν είναι ούτε γλωσσικά μνημεία μόνο ούτε λαογραφικά έθιμα ούτε καν ιστορικά μορφώματα.

Είναι πυρ και μανία. Είναι ήθος, είναι κοίτασμα απολιθωμένο, πέτρωμα αρχαίου θυμού. Πέρα από εθνικές ταμπέλες και φυλετικές ή αιματολογικές ενδείξεις.

Στο έργο του Σωτήρη Δημητρίου, που το πνεύμα του διέσωσε αξιοθαύμαστα ο Αρβανίτης, επιστρέφουμε στην κοινότητα ηθών, τελετών και αξιών. Νομίζετε πως τελείως τυχαία ο δαιμόνιος αυτός μυστικός των υπόγειων ρευμάτων του τοπίου του τοποθετεί την υπόθεση του βιβλίου του στα σύνορα και η σύνθεση της παρέας που αφηγείται τα πάθη τους αποτελείται από μαστόρους, χτιστάδες. Αν θέλετε να βρείτε πού καταλήγει το νήμα αυτής της πνευματικής Στάθμης, θα το συναντήσετε στους «Χτίστες» του Γιώργου Χειμωνά. Ένα άλλο έργο όπου ο λόγος δεν είναι λέξεις αλλά

Στο έργο του Σωτήρη Δημητρίου, που το πνεύμα του διέσωσε αξιοθαύμαστα ο Αρβανίτης, επιστρέφουμε στην κοινότητα ηθών, τελετών και αξιών

χειρονομίες, μουσική και χορού πατήματα.

Τι το κοινό υπάρχει σε μια συγκυριακή συνάθροιση Αλβανών, Βλάχων, Ελλήνων και Γύφτων; Δεν είναι βέβαια ούτε η κοινή ιστορία, ούτε τα θρησκευτικά σύμβολα ούτε, λιγότερο, η καταγωγή. Είναι χωρίς αμφιβολία η γλώσσα του τόπου, αν σας λέει τίποτα αυτό. Αν μας λέει τίποτα αυτό σήμερα. Κι όμως φαίνεται πως κάτι βαθύ και αταβιστικό ξεπηδάει κάθε φορά που ανταμώνουμε οι Βαλκάνιοι. Κουβαλάμε τη γλώσσα της ξερολιθιάς, τους αργόσυρτους ρυθμούς των κυκλικών χορών μας, τα μοιρολόγια και τις εκπυρσοκροτήσεις του γλεντιού. Υπάρχει πολλή ξενιτειά στα μάτια μας και τόση πολλή λύπη ώστε, για να θυμηθώ τον Μακρυγιάννη, ερχόμαστε στο… κέφι.

Είχε και η Δύση,
πριν από αιώνες τις συντεχνίες της. Έτσι χτίστηκαν οι καθεδρικοί ναοί της. Είχε τους μαστόρους και τους μαΐστορες, τους κάντορες, τα εργαστήρια των Ζωγράφων. Ο Γκρέκο ήταν μαστορόπουλο, λένε, στο εργαστήρι του Τιτσιάνο. Κάποτε και εκεί όπως κι εδώ ήταν στο ίδιο πάλκο ο Τσιτσάνης, ο Βαμβακάρης, ο Μπαγιαντέρας και ο Παπαϊωάννου. Στο εργαστήρι του Κόντογλου μάθαν ζωγραφική ο Τσαρούχης, ο Εγγονόπουλος, ο Διαμαντής Διαμαντόπουλος. Γύρω από τον Σίμωνα Καρρά κι από τη γνώση του γαλουχήθηκαν τόσοι και τόσοι. Γύρω από τον Μουντάκη, τον Σπύρο Περιστέρη και τον Τσαρούχη επίσης. Αυτές των Ελλήνων τις κοινότητες απαθανάτισε ο Σαββόπουλος. Γύρω από την Κούλα Πράτσικα πρωτοχόρεψαν ως κλωσσόπουλα η Νικολούδη, η Μάνου, η Λουκία, η Τσάτσου, η Ευαγγελίδη, η Κυνηγού, η Σπυράτου.

Όμως στους κύκλιους χορούς μας όλοι ανήκουμε στην ομάδα, κρατούμε τη σειρά και την ιεραρχία, στηρίζουμε τον πρωτοχορευτή και στην ώρα μας (ώριμοι) σέρνουμε την ομάδα πίσω μας που εγγυάται τη συνέχεια και τον σεβασμό στις προσωπικές μας πρωτοβουλίες που αν έχουμε το θείο δώρο εγκαινιάζουμε νέες φόρμες, νέες τεχνικές, νέα ποικίλματα.


Οικουμενικότητα σαν βόμβα βυθού

Τι σχέση έχει αυτή η εμπειρία του τοπίου που έγινε Λόγος, με την πορεία της Ευρώπης από τις συντεχνίες των τεκτόνων στη Σάρα Κέιν από τον συλλογικό βίο στην τρέλα, την απελπισία και την άρνηση για ζωή…

Τιμώ την απελπισία της Σάρας Κέιν, αλλά η έκρηξη που δημιουργούν έργα σαν του Δημητρίου μάς αφυπνίζει και χωρίς ίχνος νοσταλγίας, αναζητούμε το χέρι του διπλανού μας (εχθρού ή φίλου, αλλοδαπού ή ημεδαπού, πιστού ή άπιστου) για να οδεύσουμε σε μια νέα Εκκλησία του Δήμου, σ΄ ένα συλλογικό ήθος, σε μιαν αλληλέγγυα οικουμενικότητα που μπορεί να λειτουργήσει σαν βόμβα βυθού, σαν εκρηκτικός μηχανισμός στα αλαζονικά φόρα της παγκοσμιοποίησης. Ευχαριστούμε Νίκο Αρβανίτη, Χρήστο Νίνη, Σπύρο Πούλη, Καραφίλ Σένα. Γεια σου με το κλαρίνο σου Αλέξανδρε Αρκαδόπουλε και συ με το βιολί σου Δημήτρη Γόσια. Λάλα το το ακορντεόν σου Αρμάντο Ντιμιτρίου. Κι όπως θα έλεγε ο Εγγονόπουλος, «Πυρ αλβανιστί βρας». Πράγματι, εδώ είναι Βαλκάνια δεν είναι Παίξε Γέλασε.


Εμφύλια πένθη

Ο Σωτήρης Δημητρίου βρήκε στον ευαίσθητο καλλιτέχνη και σεμνό ηθοποιό Νίκο Αρβανίτη ένα φίλτρο μετατροπής του αφηγήματος σε δρώμενο. Ο Αρβανίτης έστησε ενώπιόν μας ένα χορικό με στάσιμα. Τα στάσιμα χωρίζονται μεταξύ τους από ένα σκοτάδι που άφηνε να φανταστούμε το χάος της ιστορίας, τα χάσματα της μοίρας και τα γκρεμισμένα γεφύρια που μας χώρισαν από τους όμορους λαούς και τους γείτονές μας. Ιστορικές συγκυρίες, εμφύλια πένθη και πάθη, διωγμοί, λοιμοί, λιμοί, καταποντισμοί, πυρ και μάχαιρα.

Τα χορικά άσματα με επί σκηνής την κομπανία των Γύφτων μουσικών ήταν ένας λόγος μουσικός, χειρονομημένος και τραυματικός. Ήταν το τοπίο της Ηπείρου αισθητοποιημένο, τα πάθη της πέτρας, το γαλβάνισμα του κασσίτερου, το λειώσιμο στο καμίνι του καλάι, η σφυρηλάτηση στο αμόνι έγινε ήχος και καημός.

Αυτός ο καημός είναι φωνή πατρίδας, με μικρό «π» παρακαλώ. Η λέξη πατρίδα (και το σημειώνω προς γνώσιν κάποιων αστοιχείωτων πανεπιστημιακών που εκτίθενται με την άγνοιά τους) είναι ΕΠΙΘΕΤΟ, δεν είναι ουσιαστικό, δηλαδή Ουσία. Είναι επίθετο ουσιαστικοποιημένο κατά παράληψη της λέξεως Γαίας, Γη. Η Γη του πατέρα, ο γενέθλιος τόπος. Εξ ου και το γλωσσικό αριστούργημα: Μητέρα πατρίδα!