Μπρεχτικά διλήμματα

Πρέπει κάποια στιγμή, επιτέλους, να αποφασίσουμε πώς θα προσεγγίζουμε το έργο του Μπρεχτ
Δεν αναφέρομαι, εξυπακούεται, στο ύφος των παραστάσεων και δεν θα διεννοούμην να αναζητήσουμε έναν μόνο τρόπο ερμηνείας. Αλλά χωρίς αμφιβολία υπάρχει ένα μείζον πρόβλημα ιδεολογικής κριτικής προσέγγισης του έργου του. Επιτρέψτε μου μια προσωπική κατάθεση. Όταν ανέβασε το 1971 ο Μινωτής τη «Μάνα Κουράγιο», είχα αποπειραθεί μια θεωρητική ανάλυση της μεθόδου του για να καταλήξω: «Η παράσταση που υπέγραψε ο κ. Μινωτής στο θέατρο “Πάνθεον” είναι έξοχα σχεδιασμένη, συνεπέστατη, σωστά ισορροπημένη και σοφά μελετημένη, αλλά δεν είναι Μπρεχτ».

Ο Μινωτής τότε είχε θυμώσει και απάντησε στην επόμενη παράστασή του μέσα στο πρόγραμμα με ένθετο λίβελλο, στον οποίον από σεβασμό στο πρόσωπό του δεν απάντησα. Εκείνος ο μεγάλος θεατράνθρωπος, φανατικός αντιμαρξιστής αλλά θεατρίνος ευαίσθητος, είχε επιλέξει, όπως ισχυριζόταν, τον ποιητή-θεατράνθρωπο Μπρεχτ ενώ… περιφρονούσε και τον μαρξισμό του και τη διαλεκτική του! Κάτι δηλαδή σαν κάποιους που λατρεύουν τον στυλίστα συγγραφέα, το ύφος του Νίτσε, αλλά απεχθάνονται τον μηδενισμό του!

Το πρόβλημα πάντα με μια παράσταση του Μπρεχτικού έργου είναι κατά πόσον υπηρετείται ο Νους του κειμένου, κατά πόσο σεβόμαστε τις προγραμματικές προθέσεις του ποιητή. Θα σας πέρναγε απ΄ το μυαλό π.χ. να εκτελέσετε με μιαν άψογη χορωδία τη νεκρώσιμο ακολουθία του Δαμασκηνού σε έναν οίκο ευγηρίας ή στη χριστουγεννιάτικη εορτή ενός Νηπιαγωγείου; Το πρόβλημα λοιπόν δεν είναι να υπηρετήσει κανείς το Μπρεχτικό κείμενο ουδέτερο, αγνοώντας τα κίνητρα που οδήγησαν τον συγγραφέα να το γράψει και τους σκοπούς που επεδίωκε, αλλά και τον ορίζοντα προσδοκιών που άνοιγε για το κοινό του.

Έγραφα λοιπόν το 1971 για το πρόβλημα ερμηνευτικής προσέγγισης του «Μάνα Κουράγιο»: «Η συζήτηση γύρω από τον Μπρεχτ, στις μέρες μας, έχει πάρει μια τέτοια έκταση, που φοβούμαστε μήπως, πολλές φορές, γίνεται ερήμην του Μπρεχτ. Ερήμην των κειμένων. Οι διάφορες ερμηνείες, οι αφορισμοί που δογματίζουν αντιμπρεχτικότατα, οι κωδικοποιήσεις γύρω από τη μεθοδολογία του, η ταλαίπωρη η αποστασιοποίηση, θολώνουν τα νερά περισσότερο αντί να βοηθούν σε μια προσέγγιση ενός έργου από τα μεγαλύτερα της εποχής μας. Κανείς από τους συζητητές, απ΄ όσο γνωρίζουμε, δεν πρόσεξε πως το βασικό θεωρητικό κείμενο του Μπρεχτ για το θέατρο επιγράφεται “όργανο” (έστω μικρό) και ποια σημασία είχε αυτό για την καινούργια θεατρική μεθοδολογία. Ο Μπρεχτ προσέφερε στη θεωρία του θεάτρου το όργανο, το εργαλείο που έδωσε αιώνες πριν ο Φραγκίσκος Βάκων με το δικό του “Νέον όργανον των επιστημών”. Ούτε ο Βάκων ούτε ο Μπρεχτ καταργούσαν τον Αριστοτέλη. Καταργούσαν τον σχολαστικισμό.

Στη θέση της αυθεντίας τοποθετούσαν την έρευνα, την ανάλυση και την επαγωγή, “επαγωγή δε η διά των καθ΄ έκαστα επί το καθόλου έφοδος”. Ένα εργαλείο λοιπόν προτείνει ο Μπρεχτ και τα έργα του και οι προτάσεις του είναι τρόποι χρήσης αυτού του εργαλείου. Πιστεύοντας πως η ανθρώπινη κοινωνία είναι ένα φαινόμενο ιστορικό, πιστεύοντας πως οι κοινωνικές διαδικασίες είναι ελεγχόμενες, προβλεπόμενες και προγραμματιστέες, βρίσκει στο θέατρο ένα πρόσφορο εργαστήρι αναπαραγωγής των κοινωνικών φαινομένων, όπου, σε συνθήκες ιδανικές, προκαλούμενες ηθελημένα, οπότε τα απομονωμένα συμβάντα κάτω από το άγρυπνο βλέμμα μιας διαλεκτικής επεξεργασίας θα έδιναν σταθμητές απαντήσεις, που ίσως θα οδηγούσαν σε μια κοινωνική νομοτέλεια, ο Μπρεχτ κατασκεύαζε τα έργα του. Ξεδίπλωνε σκηνή σκηνή τις φάσεις αυτού του περάσματος αυστηρά προσκολλημένου, θα έλεγε κανείς, στους νόμους της τυπικής λογικής τόσο, που, ώρες ώρες έχεις την εντύπωση πως βρίσκεσαι μπροστά σ΄ έναν εικονογραφημένο σωρείτη. Κάθε σκηνή είναι μια κρίση που προϋποθέτει την προηγούμενη και υποχρεώνει την επόμενη.

Κάπου ο ίδιος παρομοιάζει το θέατρο με τον πολυέλαιο του Γαλιλαίου, το αντικείμενο που τον ανήγαγε στους νόμους του. Η επιστήμη αρχίζει όταν το οικείο γίνεται ξένο και παράξενο. Αυτή είναι η απόσταση που ζητούσε, η κριτική στάση. Ο συγγραφέας, σαν δάσκαλος της Φυσικής, διαλέγει για μας τις επαρκείς και ικανές συνθήκες μέσα στις οποίες λειτουργεί μια ανθρώπινη δραστηριότητα και δείχνει με τον χάρακα την αναγκαία πορεία των γεγονότων. Αν χρειαστεί επαναλαμβάνει το πείραμα, μεγαλώνοντας τα ποσά ή αλλάζοντας δοχεία. Τότε ζητά από τους μαθητές- θεατές να

Το πρόβλημα πάντα με μια παράσταση του Μπρεχτικού έργου είναι κατά πόσον υπηρετείται ο Νους του κειμένου, κατά πόσο σεβόμαστε τις προγραμματικές προθέσεις του ποιητή

κατανοήσουν τη διαδικασία και γενικεύοντας να διατυπώσουν τον νόμο… “Η Μάνα Κουράγιο και τα παιδιά της” (1938) είναι ένα τυπικό παράδειγμα της μπρεχτικής κατασκευής…

Αυτή η Άννα Φίρλιγκ, που περιφέρει την καρότσα της μέσα στα πεδία των μαχών του τριακονταετούς πολέμου εμπορευόμενη και συναλλασσόμενη με τον στρατό, για να χάσει στο τέλος τα τρία της παιδιά, εμπορικά ξοφλημένη, είναι ένα πειραματικό ενδόσιμο για να αποδειχθεί ο νόμος: στον πόλεμο δεν έχουν ελπίδες πλουτισμού οι μικροεπιχειρηματίες. Οι δώδεκα εικόνες του έργου δεν είναι παρά συσσωρευτική επιχειρηματολογία. Δεν είναι, κατά τη γνώμη μου, ένα αντι-πολεμικό έργο, όπως υποστήριξε ο κ. Μινωτής σε κάποιες δηλώσεις του. Είναι ένα έργο για τον πόλεμο. Το πράγμα διαφέρει. Ο Μπρεχτ φέρεται να δέχεται πως ο πόλεμος είναι αναγκαίο κακό, όσο άνθρωποι σαν την Άννα Φίρλιγκ δεν συνειδητοποιούν πως δεν είναι καλό και κατά συνέπεια είναι περιττό».

Στο τωρινό ανέβασμα του έργου στο «RΕΧ», σκηνή του «Εθνικού Θεάτρου», ο Κώστας Τσιάνος έκανε το ίδιο λάθος με τον Μινωτή. Υπάρχει μια διάχυτη εντύπωση, πως πρέπει να βλέπουμε αλλιώς τον Μπρεχτ μετά την κατάρρευση των σοσιαλιστικών κρατών του υπαρκτού σοσιαλισμού. Συμφωνώ εν μέρει. Ο Μπρεχτ δεν ταυτίστηκε ποτέ με τα καθεστώτα αυτά και κυρίως με το σταλινικό μοντέλο τους, που το μιμήθηκαν οι περισσότερες χώρες του σοβιετικού κλίματος. Ο Μπρεχτ ήταν μαρξιστής στην ανάλυση, αλλά η αναρχοαυτόνομη ψυχοδομή του τον οδηγούσε σε μια ποιητική (σχεδόν ουτοπική) κομμουνιστική προοπτική.

Έτσι πιθανόν, χωρίς να προδίδουμε τον Νουν των κειμένων του, να προσεγγίσουμε τα έργα ως πολιτικές ουτοπίες, τουλάχιστον ως προς το σκεπτικό τους. Διότι βέβαια τα γεγονότα που υπόκεινται στο «Μάνα Κουράγιο» είναι αρκούντως ρεαλιστικά, αλλά είναι δύσκολο να συναγάγει κανείς με βεβαιότητα πως υπάρχει ελπίδα ποτέ η ανθρωπότητα να εισπράξει το Μπρεχτικό μάθημα και να ανατρέψει την Ιστορία.


Λαϊκότητα, πείσμα, αφέλεια

Τα έργα «Μάνα Κουράγιο», «Ο καλός άνθρωπος του Σετσουάν», «Ο Βίος του Γαλιλαίου», «Ο Κύκλος με την κιμωλία» είναι μια σύγχρονη ουτοπία όπως «Η Λυσιστράτη», «Οι Εκκλησιάζουσες» και «Ο Πλούτος» του Αριστοφάνη. Ο Τσιάνος έντυσε μια ευπρεπέστατη παράσταση με ρυθμό, χιούμορ και υφολογική καθ΄ εαυτήν συνέπεια. Δεν τον βοήθησε πάντως στη σύλληψή του το σκηνικό του Γαβαλά, ενώ τα κοστούμια της Γεωργιάδου είχαν θεατρικότητα. Η μουσική του Χριστιανάκη θαυμάσια καθ΄ εαυτή, αλλά δεν αντιλαμβάνομαι γιατί απορρίφθηκε ο Ντεσάου (έστω με λιτότερη ενορχήστρωση) όταν ζητήθηκε από τον Χριστιανάκη να ακολουθήσει το ιδίωμά του.

Τουλάχιστον όταν το τόλμησε ο Χατζιδάκις, πήγε κόντρα στην Μπρεχτική αντίληψη περί μιζούκ (sic)!

Η Βαλάκου, κυρίαρχη προσωπικότητα, έπαιξε με τις αντιφάσεις του ρόλου. Είχε λαϊκότητα, πείσμα, αφέλεια περί των ιστορικών νομοτελειών, χιούμορ και αγύριστο κεφάλι.

Οι δυο γιοι της (Κοσμίδης και Ιωσηφίδης) άπειροι ηθοποιοί, είχαν όμως μια φρεσκάδα. Η νεαρά Κωνσταντίνα Τακάλου (Κατρίν) ευοίωνη παρουσία. Είχε νεύρο και μιμική φαντασία.

Οι έμπειροι Καρακωνσταντόγλου, Θωμάς, Παντ. Παπαδόπουλος, Σαρηγιαννίδης στους καρατερίστικους ρόλους τους άψογοι.

Η Υβέτ της Ευαγγελίας Μουμούρη υπερβολική, αλλά «έγραψε».

Και μια ερώτηση- βόμβα βυθού: Ο Μπρεχτ όσο ζούσε αναθεωρούσε τα έργα του, τα προσάρμοζε στις νέες συνθήκες· δεν τα θεωρούσαν «κτήματα ες αεί». Αν ζούσε σήμερα, ποια «Μάνα Κουράγιο» θα μας πρότεινε;