Η διαχρονική μελαγχολία

ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΗΡΙΔΑΝΟΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ
ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΠΛΕΟΝ ΠΕΡΙΣΠΟΥΔΑΣΤΑ ΚΑΙ
ΓΟΝΙΜΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ.
ΓΡΑΦΤΗΚΕ ΤΟ 1621 ΚΑΙ ΓΙΑ ΠΟΛΛΑ ΧΡΟΝΙΑ
ΑΡΔΕΥΣΕ ΤΗΝ ΑΓΓΛΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΑΛΛΑ ΧΡΕΙΑΣΤΗΚΕ
ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΑΙΩΝΕΣ ΓΙΑ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ
ΑΠΟΚΤΗΜΑ
Το ότι τώρα βρίσκεται στα ελληνικά βιβλιοπωλεία σε μια μνημειώδη έκδοση μεταφρασμένο από τον Παναγιώτη Χοροζίδη θα πρέπει να εκτιμηθεί ως μέγα κέρδος για την εκδοτική και μεταφραστική μας ιστορία. Το έργο είναι τρίτομο και κυκλοφορεί προς το παρόν ο πρώτος τόμος με 641 σελίδες. Έπονται οσονούπω οι επόμενοι. Πρόκειται για ένα μνημείο σοφίας, ενημέρωσης και οξύνοιας. Είναι «Η ανατομία της μελαγχολίας» του Ρόμπερτ Μπέρτον (1577-1640). Ο συγγραφέας του είναι σύγχρονος του Σαίξπηρ, του Μπεν Τζόνσον, του Μάρλοου. Ιερωμένος, άγαμος, βιβλιοθηκάριος στην Οξφόρδη και καθηγητής, άντρας μονήρης, ντροπαλός, άκρως μελαγχολικός ο ίδιος, κατά την ομολογία του, αφού πολλά από τα πορίσματα της διατριβής του είναι τεκμηριωμένα από προσωπική παρατήρηση των συμπτωμάτων της νόσου στον εαυτό του και στους γύρω του.

Το έργο του παρουσιάστηκε με το ψευδώνυμο «Δημόκριτος ο νεώτερος». Είναι γνωστό πως ο μεγάλος εκείνος αρχαίος προσωκρατικός φιλόσοφος (λόγω της αιωνόβιας ζωής του υπήρξε όντως προσωκρατικός αλλά πέθανε μετά… τον Σωκράτη!). Υπήρξε ένας σκυθρωπός, καταθλιπτικός άνθρωπος παρ΄ όλο που έμεινε παροιμιώδες το τρανταχτό του γέλιο μπροστά σε κάθε εμφάνιση της ανθρώπινης ανοησίας, βλακείας, ματαιοδοξίας και έπαρσης.

Η μελαγχολία που στις μέρες μας ονομάζεται άτυπη και τυπική κατάθλιψη δεν είναι βέβαια νόσος που περιέγραψε πρώτος ο Μπέρτον. Πέρα από το γεγονός πως ήδη η αρχαία ελληνική τραγωδία διαθέτει ένα ευρύ φάσμα των ποικίλων μορφών με τις οποίες εκδηλώνεται, η αρχαία ιπποκρατική Σχολή και οι γιατροί μέχρι τον Γαληνό και αργότερα στον Μεσαίωνα και στην πρώιμη Αναγέννηση μελέτησαν και τα συμπτώματα και διερεύνησαν τις συνθήκες και τα αίτια που την προκαλούν.

Οι περισσότεροι τραγικοί ήρωες είναι τυπικά μελαγχολικά άτομα και οι καταθλιπτικές τους εκδηλώσεις έχουν απασχολήσει και τη θεατρική θεωρία αλλά και τη σκηνική πράξη, διότι ένας/ μία ηθοποιός που θέλει να παίξει Ηλέκτρα, Μήδεια, Ορέστη, Αίαντα, Αντιγόνη, Φιλοκτήτη, Οιδίποδα, Προμηθέα, Ηρακλή, Ιοκάστη, Μακαρία, Φαίδρα, Δηιάνειρα, Άλκηστη, Εκάβη, Κασσάνδρα κ.λπ., αν επιθυμεί πράγματι να διεισδύσει στο βάθος του ψυχισμού τους, να αναλύσει, πριν συνθέσει τον χαρακτήρα, τα κίνητρά τους και να καταστρώσει το σχέδιο βάσει του οποίου θα οργανώσει τις συμπεριφορές τους, θα πρέπει να μελετήσει ό,τι είναι πρόσφορο σχετικά με τη μελαγχολία τους. Διότι όλα τα παραπάνω τραγικά πρόσωπα είναι μελαγχολικά γι΄ αυτό και ρέπουν προς τον θάνατο, ακούσια ή εκούσια. Ο Σαίξπηρ, τα έργα του οποίου ο Μπέρτον γνωρίζει, έχει μια ολόκληρη πινακοθήκη με μελαγχολικά, αγχώδη, καταθλιπτικά πρόσωπα. Εκτός από τον ρητά ονομαζόμενο «μελαγχολικό» Ιάκωβο του «όπως σας αρέσει» και για να μη γίνω εξαντλητικός ο Άμλετ είναι ένα κατεξοχήν βαριά καταθλιπτικό και μελαγχολικό πρόσωπο.

Ο μεταφραστής της «Ανατομίας» Παναγιώτης Χοροζίδης στον εμπεριστατωμένο εκτενή του πρόλογο ανάλογο σε ενημέρωση, ακρίβεια πληροφορίας και εξάντληση των πηγών με το μεταφραζόμενο κείμενο αναφέρει πόσο γόνιμος σε επιδράσεις υπήρξε ο Μπέρτον στους τέσσερις περίπου αιώνες που το έργο του σε απανωτές εκδόσεις κυκλοφόρησε (πέντε φορές, με προσθήκες και διορθώσεις, όσο ζούσε ο συγγραφέας!). Το έργο έγινε προκλητικά ενδιαφέρον, βέβαια, και για τη συμπλοκή των εννοιών του τίτλου του. Οι δύο ελληνικής καταγωγής λέξεις Ανατομία και Μελαγχολία, χωρίς να είναι νεοεισερχόμενες στο επιστημονικό λημματολόγιο ήταν, παρ΄ όλα αυτά, ερεθιστικές. Για να δούμε τις ζυμώσεις που την ίδια εποχή επηρεάζουν και τον Μπέρτον, αναφέρω ότι προϋπάρχουν και διαβά ζονται τα έργα με χρονολογική σειρά: «Ανατομία του πνεύματος» του Ρότζερς (1576), «Ανατομία της βίας» του Στουμπ (1583), «Πραγματεία για τη μελαγχολία» του Μπράιτ (1586) και «Ανατομία της τρέλας» του Χάτον (1619). Αυτή η συσσώρευση πραγματειών γύρω από το αιχμηρό αυτό κοινωνικό παθολογικό φαινόμενο σε μια εποχή μεγάλων ανακατατάξεων, τουλάχιστον στη βρετανική επικράτεια αποδεικνύει πως η μελαγχολία, η κατάθλιψη, το άγχος είναι ασθένειες που εμφανίζονται εντονότερα σε περιστάσεις κρίσεων, κοινωνικών ταραχών, αλλαγών στις αξίες, ανασφάλειας, ανέχειας ή απειλής, ανισορροπίας στους θεσμούς και αλλοίωσης των ηθικών παγιωμένων συμπεριφορών.

Ο Χοροζίδης, συγκεντρώνοντας τα στοιχεία για τη δραστική επιρροή του έργου στους μεγάλους μεταγενέστερους συγγραφείς, αναφέρει πως ο Μπέρτον έγινε ήρωας του πρώτου διηγήματος του Μέλβιλ. Ένας ήρωας του Θάκερι διαβάζει την «Ανατομία»· ο Κιτς γράφει «Ωδή στην Ανατομία»· ο μέγας κριτικός νους, βαθιά μελαγχολικός ο ίδιος, ο Σάμιουελ Τζόνσον, ψυχαναγκαστικά ξυπνούσε ξημερώματα για να διαβάσει την «Ανατομία». Ο μεγάλος πεζογράφος Λόρενς Στερν στο θεμελιώδες μυθιστόρημά του «Τρίστραμ Σάντι» κατ΄ άλλους τον λαφυραγωγεί, κατ΄ άλλους τον αφομοιώνει. Ο Μίλτον γράφει ποιήματα εκκινώντας από το έργο του Μπέρτον. Ο Σάμιουελ Μπέκετ δανείζεται φράσεις του στα έργα του και ο βιογράφος του Κνόουλσον σημειώνει πως το έργο του Μπέρτον το είχε κυριολεκτικά ρουφήξει. Ο Μπόρχες (βιβλιοθηκάριος και ο ίδιος όπως ο Μπέρτον) θα δανειστεί το σκεπτικό του Μπέρτον για να οικοδομήσει τη «Βιβλιοθήκη της Βαβέλ» του. Ο Γέιτς αντλεί επιχειρήματα από την «Ανατομία» για να στηρίξει τις απόψεις του για την ευγονική.

Ο πρώτος τόμος, ο πρώτος «ανατομικός» διαμελισμός χωρίζεται σε τέσσερις «τομές». Η πρώτη τομή έχει τρία μέλη, η δεύτερη πέντε μέλη, η τρίτη τρία μέλη και η τέταρτη ένα μέλος. Κάθε μέλος ανατέμνεται σε τεμάχια- κεφάλαια.

Ιδού μερικά από τα περιεχόμενα: η υπεροχή, η πτώση, τα δεινά, οι αδυναμίες του ανθρώπου. Οι αιτίες τους. Μωρία, φρενίτιδα, μανία, υδροφοβία, λυκανθρωπία, έκσταση. Μελαγχολική διάθεση. Χυμοί, πνεύματα. Για την ψυχή και τις λειτουργίες της, για την αισθητική ψυχή. Η φύση της μελαγχολίας, άτομα που προσβάλλονται, τα είδη και οι τύποι της μελαγχολίας. Διατροφικές συνήθειες, τέρψη, όρεξη, στέρηση. Η επίσχεση και η κένωση. Άσκηση δίχως μέτρο, οκνηρία, μοναξιά, πάθη και διαταραχές του νου. Η λύπη, ο φόβος, ντροπή και ταπείνωση, φθόνος, κακία, μίσος, αντιζηλία, έριδα, επιθυμία εκδίκησης. Οργή, πίκρες, έγνοιες, βάσανα, φιλοδοξία, φιλαργυρία, πάθος για τα παίγνια και τις ηδονές, φιλαυτία, ματαιοδοξία, έπαινος, τιμή, εξύμνηση, υπερηφάνεια, ενθουσιασμός, φιλομάθεια, εξαντλητική μελέτη, γιατί οι Μούσες έχουν μελαγχολία (!).

Εξωτερικές αιτίες: η τροφός, η αγωγή, τρόμος και φρίκη, ειρωνείες, διαβολές, πικρόχολα αστεία, απώλεια της ελευθερίας, σκλαβιά, φυλακή, φτώχεια και ανέχεια, θάνατοι συγγενών, απώλειες.

Συμπτωματολογία: σωματικά συμπτώματα, νοητικά, οφειλόμενα στην αγωγή, στην κοινωνική θέση κ.λπ. Κεφαλική μελαγχολία, υποχονδριακή.

Συμπτώματα μελαγχολίας… σε παρθένες, καλόγριες και χήρες!!

Robert Εarl Βurton

Η ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΑΓΧΟΛΙΑΣ

ΜΤΦ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΧΟΡΟΖΙΔΗΣ, ΕΚΔ.
ΗΡΙΔΑΝΟΣ, ΣΕΛ. 648,
ΤΙΜΗ: 38 #