Φαινόμενα

Πες μου το επώνυμό σου

Στην εποχή που για την τηλεόραση οι άνθρωποι γίνονται νούμερα, μια εκπομπή ψάχνει «Από πού κρατά η σκούφια μας» επιμένοντας ότι οι άνθρωποι έχουν επώνυμο και ιστορία
«Δεν είμαι του πατρός μου, δεν είμαι του αντρός μου, θέλω να είμαι ο εαυτός μου». Τα ασπρόμαυρα πλάνα δείχνουν μια ξεχασμένη στιγμή του 1980. Με τις ομπρέλες ανοιχτές υπό καταρρακτώδη βροχή, Ελληνίδες διεκδικούν τη νομική κάλυψη του δικαιώματός τους στον αυτοπροσδιορισμό. Δικαίωμα που λίγο αργότερα υλοποιήθηκε με τον νόμο βάσει του οποίου κάθε παντρεμένη γυναίκα όχι μόνο μπορούσε να κρατήσει το δικό της επίθετο, αλλά να το δώσει και στα παιδιά της.

Η εκπομπή που θυμίζει εκείνη την κρίσιμη στιγμή των γυναικείων διεκδικήσεων, υπό τον τίτλο «Από πού κρατά η σκούφια μας», διερευνά την ιστορία των ελληνικών επιθέτων. Τη διαδρομή τους, τη σύνδεσή τους με την εποχή, την κοινωνία, τα γεγονότα και φυσικά τις κοινωνικές νοοτροπίες. Τις αντανακλούν, τόσο τα ίδια τα επίθετα, όσο και οι αγώνες που τα έθεσαν ως σύμβολό τους.

Σε μια εποχή όπου η τηλεόραση έχει επιβάλει την αγοραία άποψη ότι οι άνθρωποι υπάρχουν μόνον ως νούμερα (μεταφορικώς και κυριολεκτικώς), μια τηλεοπτική εκπομπή που έχει ως θέμα της τα επώνυμα μοιάζει να διαχωρίζει τη θέση της. Επιμένει ότι οι άνθρωποι έχουν επώνυμα. Καθένα και μια ιστορία, μια διαδρομή της γλώσσας που αναμείχθηκε, ταξίδεψε μαζί με τους ανθρώπους, αλλά και το ταξίδεψαν και εκείνοι με τους αγώνες τους.

Και εδώ η κρατική τηλεόραση επιτελεί πολύτιμο έργο, καθώς μια εκπομπή που θα μπορούσε να αποτελεί μια μορφή εθνικιστικής προπαγάνδας, αφού τα ελληνικά επίθετα θα μπορούσε να συνδεθούν με την έννοια της ταυτότητας, φορτισμένη με ιδέες φυλετικής υπεροχής και «καθαρότητας», αντιθέτως μετατρέπεται σε μια εκπομπή που αναδεικνύει τη σύνθεση του παρόντος ως συνάντηση των διαφορετικών, των προσμείξεων των γλωσσών και των κοινωνικών κατηγοριών, της μακράς διαδρομής της ιστορίας μέχρι αυτό που είμαστε.

Η εκπομπή καταφέρνει να ισορροπεί χωρίς ακρότητες, αλλά και να αναδεικνύει αυτό που είναι ο πυρήνας της ιστορίας: τις συγκρούσεις. Έτσι όπως τις αντανακλά η υπόθεση των επιθέτων.

Χωρίς να αρνείται την έρευνα εκείνου του κομματιού που μπορεί να ικανοποιεί πολύ προσωπικές συναισθηματικές επενδύσεις ή αγωνίες, η εκπομπή «Από πού κρατά η σκούφια μας» προχωρά πολύ περισσότερο και φαίνεται πως τα επίθετα γίνονται η αφορμή για να αναδειχθεί η εξέλιξη της ιστορίας.

Κάθε φορά ένα πάνελ καλείται να συζητήσει κάποιο θέμα το οποίο βασίζεται σε μια κατηγορία ελληνικών επωνύμων. Κοινό στο στούντιο κάνει ερωτήσεις, ενώ βίντεο προσθέτουν τις προσωπικές και οικογενειακές πινελιές στις «εικόνες» της ιστορίας και της κοινωνίας, που διαμορφώνονται. Συντονιστής, με ρόλο ισορροπιστή, ένας παρουσιαστής, ο Κώστας Αρβανίτης που αποδεικνύει ότι διαθέτει το κατάλληλο «οπλοστάσιο» για ένα τέτοιο τηλεοπτικό εγχείρημα. Εκτός από την τηλεοπτική εμπειρία του, πολυτιμότερο προσόν του είναι η άποψή του για την ήρεμη, μεστή τηλεοπτική συζήτηση, την οποία δεν εγκαταλείπει ούτε λεπτό, αλλά και η άνεσή του να συνδέει τις ενότητες της εκπομπής και να μπαίνει μαζί με τον τηλεθεατή στα «χωράφια» αυτής της πρωτότυπης έρευνας των επιθέτων, σαν ένας αδαής και αυτός, που απολαμβάνει την έκπληξη από τις αποκαλύψεις για τη γλώσσα, την ιστορία και τη σύνθεση της ελληνικής κοινωνίας.


Τα ονόματα είναι ρίζα, διαδρομή, ιστορία

Το ενδιαφέρον του εγχειρήματος «Από πού κρατά η σκούφια μας» είναι ότι μαζί με τις προσωπικές ιστορίες, τους μύθους και τις λαϊκές ρήσεις που αντανακλούν γεγονότα, τα οποία μαθαίνουμε για πρώτη φορά, η ιστορία των επιθέτων παίρνει και πολιτικές διαστάσεις. Από το πώς αποτέλεσαν σύμβολο της γυναικείας απελευθέρωσης (με το να μη χάνει το επίθετό της μια γυναίκα με τον γάμο) μέχρι την ιστορία των παιδιών που βρέθηκαν χωρίς επίθετο στα ορφανοτροφεία μετά τον πόλεμο και τους δόθηκαν τα επώνυμα διαφόρων ηρώων για να εγγραφούν στις καταστάσεις.

Τα ονόματα των ανθρώπων είναι η ιστορία, είναι η οικογένεια, είναι η ρίζα, είναι η διαδρομή των προσώπων, αλλά και της κοινωνίας στην οποία διαμορφώθηκαν, αντανακλούν τις νοοτροπίες της και την καταγωγή τους.

Η εκπομπή βασίστηκε σε μια ιδέα του δημοσιογράφου Παναγιώτη Βενάρδου. Τα κείμενα, η δημοσιογραφική επιμέλεια και το σενάριο είναι του Παύλου Μεθενίτη, ενώ τη σκηνοθεσία υπογράφουν οι Κώστας Διαμαντής και Κώστας Βάκκας.