«Ολοφάνερα ήταν γραφτό…»

ΔΕΝ ΝΟΜΙΖΩ ΟΤΙ ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ
ΘΑ ΜΕ ΔΙΕΨΕΥΔΑΝ ΕΑΝ ΕΛΕΓΑ ΟΤΙ
ΣΤΙΣ ΜΕΡΕΣ ΜΑΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ Β΄
ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΤΕΙΝΕΙ
ΝΑ ΣΥΡΡΙΚΝΩΘΕΙ ΣΤΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ
ΤΟΥ ΘΥΜΑΤΟΣ, ΤΟΥ ΔΗΜΙΟΥ, ΤΟΥ ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΕΒΡΑΙΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΠΕΤΕΙΑΚΗΣ ΜΝΗΜΗΣ. Η ΑΠΛΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΕΙΝΑΙ Η ΑΡΡΩΣΤΙΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΜΑΣ
Κάποιοι ιστορικοί συνεχίζουν ν΄ ασχολούνται με την πολυπλοκότητα των παραγόντων που οδήγησαν στον πόλεμο και που καθόρισαν την έκβασή του. Αλλά η ιστορία σαν σύνολο συγκεκριμένων περιστατικών δεν διδάσκεται πια. Η γνώση της δεν είναι κοινό κτήμα. Η φαντασία, η συνείδηση, η ηθική και η λογική του απλού ανθρώπου σ΄ όλη τη γη θρέφεται από την τηλεόραση. Όπου, ως γνωστόν, το παρελθόν απλοποιείται, ισοπεδώνεται και ακρωτηριάζεται για να χωρέσει στην προκρούστεια κλίνη του παρόντος. Σ΄ αυτές τις συνθήκες, το Τβόρκι του Μάρεκ Μπιέντσυκ είναι ίσως ένα από τα λίγα μυθιστορήματα που γράφτηκαν για το Ολοκαύτωμα. Προσωπικά το τοποθετώ δίπλα στην Κλεψύδρα του Ντανίλο Κις. Τα εκτιμώ ιδιαίτερα αυτά τα μυθιστορήματα όχι γιατί απλά αντιμάχονται την απλοποίηση της Ιστορίας. Κάθε καλό μυθιστόρημα οφείλει να μην αφήνει τον αναγνώστη να εφησυχάζει με την ιδέα ότι το σύνορο ανάμεσα στο Καλό και το Κακό είναι εύκολο να χαραχτεί και ότι ακόμα μπορεί να χαραχτεί μια φορά για πάντα. Ως γνωστόν, τα πράγματα δεν είναι ποτέ τελείως μαύρα, ποτέ τελείως άσπρα. Αλλά το Τβόρκι και η Κλεψύδρα δεν περιορίζονται στις διαπιστώσεις. Δεν αρκούνται στην υπογράμμιση της θεμελιακά ανθρώπινης συνθήκης της αμφισημίας. Το πρόβλημα που θέτουν είναι βαθύτερο. Το πρόβλημα είναι το πώς η ατομική ψυχή θα βρει τον δρόμο του Καλού, δεδομένης ακριβώς τούτης της ομίχλης που περιβάλλει την ύπαρξη, δεδομένης της οντολογικής αδυναμίας να ξεχωριστεί με πλήρη σαφήνεια το Καλό και το Κακό.

Γλυκιά ζωή
Κατ΄ αρχάς οι ευτυχισμένες μέρες. Όχι πριν το δράμα, αλλά κατά τη διάρκεια. Η ιστορία αναφέρεται στα δύο τελευταία χρόνια του πολέμου. Το Τβόρκι είναι ένα ψυχιατρείο στα περίχωρα της Βαρσοβίας. Οι τρόφιμοι είναι Πολωνοί, η διοίκηση του νοσοκομείου γερμανική και το προσωπικό μικτό. Ο Γιούρεκ, 20χρονος νεαρός από τη Βαρσοβία, προσλαμβάνεται στο λογιστήριο. Πρέπει να φροντίσει για να επιζήσουν αυτός, η μητέρα του και ο μικρότερος αδελφός του. Ο πατέρας είναι όμηρος σε στρατόπεδο εργασίας…

Το μυθιστόρημα ξεκινάει με το άνοιγμα των ματιών του συγγραφέα. Κοιτάει το αποχαιρετιστήριο σημείωμα που άφησε η Σόνια, υπάλληλος και αυτή στο λογιστήριο, στον συνομήλικό της Γιούρεκ. Γράφει μερικές φράσεις στον αγαπημένο της φίλο και χάνεται για πάντα. Του λέει να ζήσει ευτυχισμένος. Και ότι για την ίδια δεν μπορούσε να γίνει αλλιώς. Ότι η μοίρα είναι παράξενη. Ότι ήταν γραφτό. Του ζητάει επίσης ν΄ αγκαλιάσει εκ μέρους της εκείνον που υπήρξε όλη η ζωή της. Αυτά με το άνοιγμα της αυλαίας. Μετά ο μυθιστοριογράφος μας μπάζει στην γλυκιά ζωή του Τβόρκι. Λέω γλυκιά χωρίς ίχνος ειρωνείας. Τα πάντα λείπουν. Η Πολωνία είναι σκλαβωμένη. Οι Εβραίοι οδηγούνται μαζικά στα στρατόπεδα εξόντωσης. Η Σόνια είναι Εβραιοπούλα που κατάφερε να κρατήσει κρυφή την ταυτότητά της και να πιάσει δουλειά στο Τβόρκι. Δεν είναι η μόνη. Όταν προσλαμβάνεται ο Γιούρεκ, η Σόνια ανήκει ήδη στο παλιό προσωπικό. Είμαστε στην καρδιά του εφιάλτη. Χειμώνας 42-43. Εξαθλίωση. Τρομοκρατία. Θάνατος. Και όμως υπάρχει τούτο το Τβόρκι. Αυτή η αναπάντεχη Αρκαδία. Σαλεμένοι και γνωστικοί ζουν ειδυλλιακά. Ερωτεύονται, χαίρονται τη φύση και τη ζωή. Γελούν, παίζουν, τραγουδούν. Ο Γιούρεκ, γεννημένος ποιητής, μεταπλάθει τις εμπειρίες τους σε στίχους. Στο κέντρο η αγαπημένη του Σόνια. Ανεξάρτητα εάν ο έρωτας, που ως γνωστόν είναι τυφλός, την οδηγεί στην αγκαλιά του Όλεκ, του καλύτερού του φίλου. Ο Γιούρεκ έχει για σύντροφο την ποίηση. Η φιλία δεν σπάζει. Πρόκειται άραγε για παραμύθι; Να θέλησε τάχα ο μυθιστοριογράφος να μας κάνει να νοιώσουμε, ως εξ αντιδιαστολής, την περιρέουσα φρίκη; Γιατί το τέλος το ξέρουμε. Γιατί τα σημάδια του μελλούμενου αφανισμού δεν λείπουν. Οι ήρωές μας δεν είναι αφελείς. Τι είναι όμως; Πιστεύουν ότι θα ξορκίσουν το Κακό αν η μικρή τους κοινότητα ζήσει το κάθε λεπτό που της απομένει εκδηλώνοντας τόση αγάπη και φιλία στο εσωτερικό της όση λείπει από την υπόλοιπη ανθρωπότητα;

«Κι α σου μιλώ με παραμύθια και παραβολές/ είναι γιατί τ΄ ακούς γλυκότερα, κι η φρίκη/ δεν κουβεντιάζεται…», έγραφε ο Σεφέρης για τις ίδιες τούτες αποφράδες ημέρες.

Όμως το Τβόρκι δεν είναι παραβολή. Είναι το χρονικό μιας παρέας παιδιών λίγο πριν η Ιστορία τα καταγράψει ως θύματα. Μιλάμε συνεχώς για μνήμη. Για τη μνήμη των θυμάτων. Ο Μάρεκ Μπιέντσυκ θυμάται τους επώνυμους ζωντανούς. Μόνον τούτη η μνήμη έχει σημασία. Ενώ η μνήμη που πριμοδοτείται από την Ιστορία, η μνήμη για την οποία εγείρουμε μνημεία και εκφωνούμε τους συγκινητικούς μας λόγους, κρατάει ζωντανό στο προσκήνιο μόνο το γεγονός του θανάτου.

Μarek Βienczyk

TWΟRΚΙ

ΜΤΦ ΣΤΑ ΓΑΛΛΙΚΑ: ΝΙCΟLΑS VΕRΟΝ ΕΚΔ. DΕΝΟΕL, 2006 ΣΕΛ. 270 ΤΙΜΗ: 20 #