Η ηδονή του φόνου

Το αδιέξοδο στη διεθνή δραματουργική παραγωγή και ως εκ τούτου αγορά και παραστασιολογία, είναι πλέον τραγικό
Έως χθες μάς είχαν κατακλύσει βιογραφίες, πορτρέτα διασήμων ανδρών και γυναικών, διάσημα ντουέτα, συναντήσεις απροσδόκητες σε ανύποπτο χρόνο, ακόμη και υποθετικές ή φανταστικές. Μότσαρτ και Σαλιέρι, Φρόιντ και Γιουνγκ, Φρόιντ και Νταλί, Μπαχ και Χέντελ, Χάιζενμπεργκ και Μπορ, η Μέλανι Κλάιν, διάσημοι πυρηνικοί φυσικοί, μαθηματικοί αλλά και αλληλογραφίες όπως της Έμιλι Ντίκινσον, του Μπέρναρ Σο, της Βιρτζίνια Γουλφ, της Σίλβιας Πλαθ, παραληρήματα ψυχωτικά της Σάρας Κέιν. Ιδού μερικά από τα θεατροποιημένα ντοκουμέντα ή κατασκευασμένα ντοκουμέντα που απολαύσαμε τα τελευταία χρόνια. Αφήνω βέβαια την καταφυγή στα κλασικά και μοντέρνα λογοτεχνικά κείμενα, ποιητικά και πεζά. Και την «Έρημη Χώρα» του Έλιοτ είδαμε και Βιζυηνό και Παπαδιαμάντη και Μπλοχ και Γκόγκολ και Φόκνερ και την «Πανούκλα» του Καμί και τον «Μικρό Πρίγκιπα» του Εξιπερί και τώρα Κόνραντ και «Απομνημονεύματα» του Μακρυγιάννη και πάει λέγοντας.

Παλιότερα, όταν είχε αρχίσει η κρίση του δραματολογίου, είχαμε ντοκουμέντα από πρακτικά διάσημων δικαστικών και άλλων υποθέσεων: οι ευθύνες του Πάπα Πίου κατά τον πόλεμο, οι δίκες της Νυρεμβέργης, οι δίκες με τις μάγισσες του Σάλεμ, η δίκη των πιθήκων. Η δίκη των Φακέλων, η πρώτη για τους διωγμούς των οπαδών του Δαρβίνου, η δεύτερη για τους διωγμούς των αριστερών από τον ΜακΚάρθι στην Αμερική. Η δίκη του Ντρέιφους. Ο Βασίλης Βασιλικός εδώ, σε μας, δραματοποίησε τη «Δίκη των έξι» υπευθύνων για τη Μικρασιατική Καταστροφή. Αφήνω τον Καραϊσκάκη, τον Γέρο του Μοριά, τη Βασίλισσα Αμαλία, τις Θεοδώρες, τις Ασπασίες, τους Βενιζέλους και τους Μπετόβεν του Δ. Φωτιάδη, του Γ. Ρούσσου, ακόμη και του Καμπανέλλη στα καθ΄ ημάς. Δεν έλειψαν και ποιητικά δράματα με θέμα τον Ιουλιανό, τον Καποδίστρια, τον Αλή Πασά, με τις υπογραφές του Θεοτοκά, του Καζαντζάκη, του Ζακόπουλου κ.λπ.

Η μόδα τώρα έφτασε στα όρια καταφεύγοντας στα ντοκουμέντα από αποτρόπαια εγκλήματα και ψυχογραφήματα διεστραμμένων δολοφόνων, παιδόφιλων, ανθρωποφάγων, μαζοχιστών. Το θέατρο πρέπει να αντιμετωπίσει τον κύριο ανταγωνιστή του, την τηλεόραση, που προβάλλει πάλι μέσα στο ενδοτηλεορασιακό πεδίο ανταγωνισμού φρικτές εικόνες, ριάλιτι σόου με εξομολογήσεις θηριωδιών, ντοκουμέντα του αστυνομικού, ψυχιατρικού και δικαστικού αρχείου.

Όταν η υπερπληροφόρηση και ο αδηφάγος τηλεοπτικός χρόνος απαιτούν εντυπωσιακά γεγονότα ώστε να ερεθίζεται η περιέργεια του κοινού και να αγοράζεται χρόνος από τη διαφήμιση, το θέατρο πρέπει να εφεύρει ανάλογα θεατρικά κατασκευάσματα, είτε αναπαράγοντας την πραγματικότητα είτε δημιουργώντας μια φανταστική πραγματικότητα εξίσου ερεθιστική για να προσελκύσει κοινό και να επιβιώσει. Πέντε έργα φέτος στις αθηναϊκές σκηνές έχουν ως θέμα την παιδοφιλία, μερικά από αυτά δραματοποιημένα ντοκουμέντα πραγματικών γεγονότων. Και το κοινό τσιμπάει, γιατί είναι αποδεδειγμένο ότι ηδονίζεται να βλέπει και να απολαμβάνει εκ του ασφαλούς ό,τι συχνά λαχτάρισε να κάνει ή φοβήθηκε να πάθει ή ευχήθηκε να συμβεί στον διπλανό του, αλλά δεν τόλμησε να προχωρήσει ή απώθησε λόγω της μικροαστικής του ηθικής.

Όταν ο ιδιοφυής Σοφοκλής στον «Οιδίποδα Τύραννο» βάζει στο στόμα της Ιοκάστης την τρομερή διαπίστωση ότι κάθε αγόρι ονειρεύτηκε τουλάχιστον μια φορά στη ζωή του ότι κοιμήθηκε με τη μάνα του, πράγμα που το κατέστησε κεντρικό αξίωμα της ψυχανάλυσης ο Φρόιντ, μπορούμε να αντιληφθούμε γιατί αυτό το αριστούργημα της αρχαίας δραματουργίας, παρά τα δύο αποτρόπαια εγκλήματα που έχει στον πυρήνα του, την πατροκτονία και την αιμομιξία, διδάσκεται χωρίς προβλήματα και παιδαγωγικές αιρέσεις στη μέση εκπαίδευση και προσελκύει πάντα μεγάλο κοινό, ακόμη και σε ασήμαντες παραστάσεις. Ο μέγας αισθητικός Λαλό στο περίφημο δοκίμιό του για το «Γέλιο» δογματίζει πως γελάμε ακόμη κι όταν μπροστά μας γκρεμοτσακίζεται στο πεζοδρόμιο μια γηραιά κυρία, διότι δεν το πάθαμε εμείς αυτό

ΙΝFΟ

«Η τέχνη του κ. Χάρμαν» στο Θέατρο Οδού Κεφαλληνίας- Β΄ Σκηνή (Κεφαλληνίας 16, Κυψέλη, τηλ. 2108838.727).

το καζίκι. Τολμώ να προεκτείνω το ίδιο επιχείρημα αντιστρέφοντάς το, πως ηδονιζόμαστε να βλέπουμε στη σκηνή αποτρόπαιες πράξεις, ανήθικες, φρικτές, διότι θα θέλαμε να τις είχαμε κάνει εμείς και δεν τολμήσαμε!!

Στο θέατρο«Οδού Κεφαλληνίας» και στη Β΄ Σκηνή του παίζεται αυτήν την εποχή το έργο του Ρόμουαλντ Κάρμακαρ «Η τέχνη του κ. Χάρμαν» και πρόκειται για μια θεατροποίηση μιας ψυχιατρικής εξέτασης ενός από τα πλέον αδιανόητα εγκλήματα στην παγκόσμια ιστορία της εγκληματικότητας. Ο Χάρμαν υπήρξε στη Γερμανία ο ομοφυλόφιλος δολοφόνος νεαρών αγοριών, τα πτώματα των οποίων αφού τα τεμάχιζε, τα έτρωγε. Αριθμός θυμάτων, 27 αγόρια. Ο συγγραφέας ανακάλυψε τα πρακτικά της περίπτωσης και από αυτά επέλεξε την καταγεγραμμένη συνέντευξη- εξέτασηπολυήμερη και εξαντλητικήτου εγκληματία με τον διαπιστευμένο από τις ανακριτικές αρχές ψυχίατρο. Από το πολυσέλιδο προφανώς ντοκουμέντο, ο συγγραφέας ξήλωσε και έραψε τα ουσιώδη, αφαίρεσε τις επαναλήψεις, άλλαξε χωρίς αμφιβολία τη σειρά, πρόβαλε τις κορυφώσεις, τόνισε τα εντυπωσιακά σε μια διάρκεια μιάμισης ώρας. Και κάλεσε δυο ηθοποιούς και ένα βωβό πρόσωπο να υποδυθούν εγκληματία, γιατρό και γραμματέα. Θα μου πείτε, αυτό δεν είναι το θέατρο; Διάλογος; Εδώ υπάρχει κείμενο, υπάρχει υπόθεση με μεγάλο ενδιαφέρον, σχεδόν τραγικό, υπάρχει μίμησις πράξεως σπουδαίας και τελείας. Γιατί, θα μου πείτε, ένας παιδόφιλος ομοφυλόφιλος εγκληματίας είναι λιγότερο δραματικά ενδιαφέρον θέμα από μια μητροκτόνο Μήδεια, έναν αιμομίκτη Οιδίποδα, έναν μανιοκαταθλιπτικό παιδοκτόνο Ηρακλή, μια μαινόμενη ωμοφάγα παιδοκτόνο Αγαύη, έναν μητροκτόνο Ορέστη, έναν Θυέστη που έστω παραπλανημένος έφαγε τα τεμαχισμένα παιδιά του που είχε δολοφονήσει ο αδελφός του Ατρείδης (θυέστεια δείπνα); Η αντίρρηση που θα ήγειρε κανείς, υποθέτω, θα ήταν πως στην περίπτωση του κ. Χάρμαν δεν υπάρχει των τοιούτων ελεεινών και φοβερών παθημάτων κάθαρσις.

Θα απαντούσα πως ο μητροκτόνος Ορέστης αθωώνεται στην καθαρτήρια τρίτη τραγωδία της τριλογίας «Ορέστεια», ύστερα από μια δικαστική απόφαση. Έτσι και ο αποτρόπαιος Χάρμαν θα εκτελεστεί βάσει μιας δικαστικής απόφασης. Πάλι καλά, θα πείτε. Διότι θεατρικά, με τις επιλογές του Κάρμακαρ, ο Χάρμαν γίνεται εντέλει σαγηνευτικός, σχεδόν ένας ποιητής του φόνου, ένας οιστρήλατος μανικός βακχεύων ωμοφάγος, ένας ηδονιστής της γαστριμαργικής τελετουργίας.

Διάβαζα κάποτε πως ένας Αμερικανός ιερωμένος της αφρικανικής ιεραποστολής που είχε βαφτίσει στον χριστιανισμό μια ολόκληρη φυλή ιθαγενών του Ισημερινού, όταν στη φυλή αναβίωσε πανάρχαιο έθιμο ανθρωποφαγίας και οι ιθαγενείς επέδραμαν και συνέλαβαν ιθαγενή αλλόφυλο και τον μαγείρεψαν, ο ιεραπόστολος για να μην καταστρέψει προσβάλλοντας το έθιμο ό,τι είχε πετύχει, υποχρεώθηκε να δοκιμάσει ανθρώπινη σάρκα. Την επομένη παραιτήθηκε και γύρισε στην πατρίδα του. Στη διαθήκη όμως έγραψε πως κακώς μερικοί πίστεψαν πως εγκατέλειψε την αποστολή του λόγω της φρικτής εμπειρίας που υποχρεώθηκε να αποδεχθεί. Παραιτήθηκε, έγραφε, γιατί ό,τι δοκίμασε του άρεσε πολύ και δεν θα δίσταζε να ξαναδοκιμάσει!!!

Η Μπέττυ Αρβανίτη στην πρώτη σκηνοθετική της παρουσία έδειξε πως σε έργα όπου το κείμενο κρέμεται από τους ηθοποιούς, μόνο ένας έμπειρος ηθοποιός μπορεί να καθοδηγήσει- υποβοήθησει τους συναδέλφους του να διεισδύσουν στον ψυχισμό των ηρώων.

Έχοντας στη διάθεσή της μια θεατρική και υφολογικά αυστηρά τεκμηριωμένη στα επιστημονικά δεδομένα μετάφραση του Βασίλη Πουλαντζά, ένα λιτό σκηνικό της Ιστικοπούλου, η Αρβανίτη έδωσε την ευκαιρία σε τρεις καλούς ηθοποιούς να φτάσουν τους ρόλους τους στα έσχατα όριά τους. Ο νεαρός Α. Λυρής στο βωβό πρόσωπο του γραμματέα κατόρθωσε να πλάσει ρόλο από το τίποτα. Είναι συνεχώς συναισθηματικά παρών και συνάμα τυπικά ουδέτερος.


Σαγηνευτικό απάνθρωπο τέρας

Ο Γιάννης Ροζάκης (ψυχίατρος) έχει όλη την επαγγελματική τεχνική που χρειάζεται ένας τέτοιος ρόλος που μάλιστα δεν χρειάζεται να αποκαλύψει μια προσωπικότητα, αλλά να θεμελιώσει τα αίτια, τα κίνητρα και τις απωθημένες ρίζες ενός δεδομένου αποτελέσματος. Σαφής ορθολογιστής επιστήμων, με δομημένο λόγο και σοφά οργανωμένη μέθοδο, ο Ροζάκης έπλασε έναν έξοχο ρόλο- υπόδειγμα. Ο Χρήστος Στέργιογλου (Χάρμαν) κατόρθωσε να κάνει γοητευτικά σαγηνευτικό ένα απάνθρωπο τέρας. Όντως έβγαλε μια τερατωδώς μανική ποιητική τρέλα, έναν καλλιτέχνη του αίματος, έναν εφευρετικό χασάπη και πρωτότυπο μάγειρα. Απόδειξη πόσο επικίνδυνο πράγμα μπορεί να γίνει κάποτε το θέατρο, που έχει τη δυνατότητα να ωραιοποιεί το φρικτό. Η τελευταία διαπίστωση είναι του Αριστοτέλη. Όντως η τέχνη, όπως του κ. Χάρμαν, μπορεί να παρουσιάσει όμορφα την ασχήμια. Εξάλλου, ο ιστορικά υπαρκτός κ. Χάρμαν δεν πιάνει χαρτωσιά μπροστά στα φρικτά εγκλήματα του βασιλιά Ριχάρδου Γ΄ του Σαίξπηρ που είναι τόσο σαγηνευτικός, ώστε καμπούρης, κουτσός και παράλυτος στο ένα χέρι, κατορθώνει να πείσει μια γυναίκα της οποίας έχει σκοτώσει άντρα και πεθερό να κάνει έρωτα πάνω στα φέρετρά τους!!