Ο εμφύλιος του Βυζαντίου

«ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΤΟΥΡΚΙΚΟ ΦΑΚΙΟΛΙ
ΠΑΡΑ ΚΑΛΥΠΤΡΑ ΛΑΤΙΝΙΚΗ». Η
ΠΕΡΙΦΗΜΗ ΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΛΟΥΚΑ
ΝΟΤΑΡΑ ΕΙΝΑΙ ΑΠΟ ΕΚΕΙΝΕΣ ΠΟΥ
ΗΔΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ
ΜΕΝΟΥΝ ΧΑΡΑΓΜΕΝΕΣ
ΣΤΟ ΜΥΑΛΟ ΤΩΝ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΩΝ
ΑΠΟ ΕΜΑΣ ΣΑΝ ΜΙΑ ΔΥΣΕΞΗΓΗΤΗ
ΑΝΤΙΦΑΣΗ. ΗΤΑΝ ΠΡΟΔΟΣΙΑ;
ΚΑΙ ΑΝ ΝΑΙ, ΤΟΤΕ ΓΙΑΤΙ ΟΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΙ
ΠΟΛΕΜΗΣΑΝ ΤΗΝ ΕΝΩΣΗ
ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ. ΚΙ ΑΝ ΤΗΝ
ΠΟΛΕΜΗΣΑΝ- ΠΟΥ ΚΑΠΟΙΟΙ
ΤΗΝ ΠΟΛΕΜΗΣΑΝ- ΤΟΤΕ ΓΙΑΤΙ
ΜΕΜΦΟΝΤΑΙ ΤΗ ΔΥΣΗ ΠΟΥ
ΑΦΗΣΕ ΤΗΝ ΠΟΛΗ ΑΒΟΗΘΗΤΗ;
Aυτά και άλλα παρεμφερή ερωτήματα που ενδεχομένως να μοιάζουν και απλοϊκά παρακίνησαν την ιστορικό κ. Τόνια Κιουσοπούλου να αναζητήσει τις απαντήσεις μέσα στην ίδια τη βυζαντινή κοινωνία. Την οποία όμως αντιμετωπίζει- κι εδώ βρίσκεται το εξαιρετικό ενδιαφέρον του βιβλίου Βασιλεύς ή Οικονόμος,πολιτική εξουσία και ιδεολογία πριν την Άλωση – όχι ως μια αυτοκρατορία σε παρακμή που ακολουθεί τη νομοτελειακή της πορεία προς την πτώση αλλά ως μια κοινωνία σε μετάβαση από τον Μεσαίωνα στη νεώτερη εποχή.

Κινητήριος μοχλός αυτής της μετάβασης που βέβαια διακόπηκε από την Άλωση, ο ίδιος ο αυτοκράτορας και μια ολιγομελής ομάδα αρχόντων που βλέπουν τα σημάδια των καιρών και υιοθετούν μια στρατηγική επιβίωσης προσαρμοσμένη στην πραγματικότητα που αντιμετωπίζουν. Βασικά της χαρακτηριστικά ο περιορισμός του ρόλου του Πατριαρχείου, η προσπάθεια προσέγγισης με τη Ρώμη και η διακήρυξη ενός «εδαφικά ορισμένου και εθνικά ομοιογενούς κράτους» που καλούνται οι ίδιοι και ο λαός να υπερασπιστούν.

Πρόκειται για μια στρατηγική που βέβαια απέχει πολύ από τα αυτοκρατορικά όνειρα του παρελθόντος και την «οικουμενικότητα» της Πόλης για την οποία επιμένει ο Πατριάρχης. Η σύγκρουσή του με τον Παλαιολόγο και τους άρχοντες ήταν το φυσικό επακόλουθο. «Η σαφήνεια της διαχωριστικής γραμμής ανάμεσα στους ενωτικούς και τους ανθενωτικούς δεν είναι τυχαία»- γράφει χαρακτηριστικά η Τ. Κιουσοπούλου. «Η Ένωση των Εκκλησιών έγινε το σοβαρότερο πολιτικό ζήτημα ακριβώς επειδή αναδείκνυε την τάση της πολιτικής εξουσίας να απεγκλωβιστεί από τον εναγκαλισμό του Πατριαρχείου γεγονός που υπονόμευε την καταστατική συνθήκη του Βυζαντίου ως μεσαιωνικού κράτους».

Παρ΄ ότι απέτυχε, η πολιτική των Παλαιολόγων ήταν βέβαια η μόνη ρεαλιστική. Άλλωστε τη νέα πραγματικότητα την υφίστανται και οι ίδιοι. Η τάξη των αρχόντων στην οποία στηρίζονται έχει αλλάξει με πολλούς τρόπους. Είναι κατ΄ αρχάς μικρότερη καθώς η αυτοκρατορία έχει πια συρρικνωθεί. Την ίδια στιγμή όμως δεν αποτελείται πλέον από τους μεγαλοϊδιοκτήτες του παρελθόντος αλλά από οικογένειες που επιδίδονται κυρίως στο εμπόριο- ανάμεσά τους και οι νεόπλουτοι της εποχής. Αυτό φυσικά οφείλεται στο ότι οι μεγάλες ιδιοκτησίες έχουν χαθεί και έχουν περάσει στους Οθωμανούς. Έτσι μια νέα τάξη που κρατά στενές σχέσεις με τους εμπορικούς οίκους της Δύσης έχει αναδειχθεί.

Η νέα πραγματικότητα όμως αντανακλάται και στην ίδια την Πόλη. Η περιγραφή της είναι από τα πιο ζωντανά τμήματα του βιβλίου. Κατ΄ αρχάς οι κάτοικοι είναι πια πολύ λιγότεροι, περίπου 40.000 καθώς πολλές οικογένειες έχουν φύγει μη αντέχοντας τις δύσκολες συνθήκες. Ο πολεοδομικός ιστός, σημειώνει η συγγραφέας, παραμένει αναλλοίωτος, ορισμένα μνημεία όμως δεν βρίσκονται πια σε καλή κατάσταση. «Ο ιππόδρομος για παράδειγμα καλυπτόταν από δέντρα ενώ (…) πάνω στη μνημειακή κινστέρνα του Φιλοξένου (…) καλλιεργούνταν αμπέλια με σημαντική παραγωγή κρασιού». Ορισμένα από τα πιο γνωστά κοσμικά ή εκκλησιαστικά κτίσματα, ανάμεσά τους και η Αγιά Σοφιά, ουσιαστικά έχουν πάψει να χρησιμοποιούνται. «Τον 15ο αιώνα η Κωνσταντινούπολη έδειχνε ότι δεν χρειαζόταν πλέον τα αποτυπώματα που η ιστορία της ως πρωτεύουσας μιας άλλοτε οικουμενικής αυτοκρατορίας είχε αφήσει στον χώρο, ούτε και τους μεγαλοπρεπείς ναούς της, σύμβολα του θρησκευτικού κέντρου που υπήρξε κάποτε».