Το «2» και η νέα κριτική

ΚΑΠΟΙΑ ΜΕΜΨΙΜΟΙΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΜΙΑ, ΟΜΟΦΟΒΙΚΑ
ΣΥΝΔΡΟΜΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΛΗ, ΕΔΩΣΑΝ
ΤΟΝ ΚΥΡΙΑΡΧΟ ΤΟΝΟ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ
ΤΟΥ «2» ΤΟΥ ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ, ΤΟΥΛΑΧΙΣΤΟΝ
ΑΠΟ ΜΕΓΑΛΗ ΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΜΜΕ
Α ν προσπεράσουμε το «σπασμένο τηλέφωνο» που δούλεψε υπερωρίες όλο αυτό τον καιρό σε σχέση με «σκανδαλιστικές» σκηνές του έργου (π.χ. το μακρύ χέρι της τηλεόρασης που μας αυνανίζει-κι ενώ από τα ίδια τα ΜΜΕ αναπαράγεται ακατάπαυστα η κοινοτοπία πια ότι η τηλεόραση βιάζει, όχι απλώς αυνανίζειμετατράπηκε σε πιπεράτη σκηνή, όπου τάχα άντρας αυνανίζει άλλον άντρα!), αν λοιπόν αφήσουμε κατά μέρος σκόπιμες ή αθώες παρανοήσεις, πράγμα φυσικό ώς έναν βαθμό για μια τόσο πολυσυζητημένη παράσταση, μένει οπωσδήποτε μια μεμψιμοιρία, στα όρια σχεδόν της δυσφορίας, που ζευγαρώνει κάποτε με άλλη, εντονότερη δυσφορία, για τον ομοφυλοφιλικό προσανατολισμό ή την ομοφυλοφιλική διάσταση του έργου.

Στην περασμένη επιφυλλίδα έδωσα εκτενή αποσπάσματα κειμένων από σκοπιά δηλωμένα «μη γκέι», όπως έγραφα, κειμένων που δήλωναν την αρχική προκατάληψή τους απέναντι σε έργο αποκλειστικά από άντρες, ή σε έργο όντως γκέι, το οποίο όμως υπερβαίνει τη θεματική του (σύμφωνα με τους συγκεκριμένους συντάκτες) και μιλάει για την περιπέτεια και το σπαραγμό του ανθρώπου στην αναζήτηση του Άλλου, μπας και το Ένα γίνει Δύο. Στηρίχτηκα στα κείμενα αυτά (του Ν. Γ. Ξυδάκη της Καθημερινής ήταν το ένα, του Φώτη Γεωργελέ της Αthens Voice το άλλο) επειδή βρήκα ότι αποτύπωναν την ουσία, έτσι όπως την είχα αντιληφθεί και εγώ, γι΄ αυτό και τα παρέθεσα, και μια και το θέμα μου δεν ήταν φυσικά η κριτική του έργου, υποσχόμουν να σταθώ στα δύο σημεία με τα οποία προλόγισα τη σημερινή επιφυλλίδα: τη μεμψιμοιρία και την ομοφοβία.

Ειδικά το κείμενο του Φ. Γεωργελέ, όπως συνεχιζόταν από εκεί που το σταμάτησα, μου δίνει πάσα για το πρώτο στοιχείο, τη μεμψιμοιρία. Νά πώς συνέχιζε:

«Είδα αυτή την παράσταση σαν ένα δώρο. Κι όμως στις εφημερίδες, αυτές τις μέρες, στις συζητήσεις, δεν βλέπεις αυτό. Βλέπεις μια δυσφορία, ένα μάγκωμα, μια δύσκολα κρυμμένη αποδοκιμασία. Και δεν μιλάω φυσικά για την κριτική. Εμένα μ΄ άρεσε, σε κάποιον άλλο όχι, και θέλει να το πει, να το γράψει, και καλά κάνει. Οι διαμάχες είναι το καλύτερο καύσιμο για την τέχνη. Μιλάω γι΄ αυτή την καλυμμένη δυσφορία που λέει, εντάξει με την Ολυμπιάδα μια φορά. Αλλά όχι πάλι επιτυχία. Η Τέχνη πρέπει να είναι χαμηλή. Καλή ήταν η Ομάδα Εδάφους, καλά να τον βλέπουμε εμείς και άλλοι διακόσιοι, άντε να είναι και το εξώφυλλο της Αthens Voice, αλλά μέχρι εκεί. Όχι στο Παλλάς, όχι να μιλάει όλη η Ελλάδα γι΄ αυτόν, όχι στην πρεμιέρα να έρχονται πρόεδροι, πρωθυπουργοί, τα κανάλια και οι φωτογράφοι, όχι λάμψη. Η συνωμοσία των μετρίων απεχθάνεται τη λάμψη. Η ποιότητα πρέπει να είναι γκρίζα, τα βραβεία πρέπει να μοιράζονται στα συνδικαλιστικά γραφεία. Κι όμως, η αληθινή δημιουργία είναι λαμπερή, εκτυφλωτική. Έτσι πρέπει να είναι. Κι έτσι νικάει».

Μοιάζει ίσως απλουστευτική, σχηματική η περιγραφή, αλλά και πώς αλλιώς να ήταν; Πώς να περιγράψει κανείς και πώς να εξηγήσει που ξάφνου, κι εγώ το «ξάφνου» το πάω ακόμα πιο πίσω, στην ανάθεση της Ολυμπιάδας και αμέσως μετά, με την παρουσίαση της τελετής έναρξης και την επιτυχία της, πώς λέω ο «ιδιοφυής δημιουργός», ο «μοντέρνος» και τόσο «προσωπικός», πάντοτε κατά την κριτική, ο πολυφίλητος γενικά κοινού και κριτικής και διόλου ήδη τότε περιθωριακός, αφού ο Παπαϊωάννου τελευταία γέμιζε μεγάλα θέατρα και ολόκληρο Μέγαρο, πώς λέω έγινε ξάφνου κατηγορίας Β΄, απόηχος αν όχι αντιγραφή, λέει, όσων αποτελούσαν πρωτοπορία εδώ και δεκαετίες στην Εσπερία;

Πώς όλα αυτά, όταν το έργο αυτό, στα μάτια τώρα άλλων κριτικών, αποτελεί τη συνεπέστερη συνέχεια και ίσως ολοκλήρωση της πορείας του, όπως διαγραφόταν ακριβώς ώς την Ολυμπιάδα, στα τελευταία ιδίως έργα; Για να μην πω ότι και μέσα στην Ολυμπιάδα ο Παπαϊωάννου και πάλι Παπαϊωάννου ήταν, καθώς, όπως έγραφα τότε, είχε ανταποκριθεί στις τόσο διαφορετικές απαιτήσεις του έργου που του είχε ανατεθεί, χωρίς εκπτώσεις στην προσωπική του αισθητική, βρίσκοντας απλώς (!) τις αναλογίες στα διαφορετικά μεγέθη. «Στο γιγαντιαίο εγχείρημα του σταδίου» έγραφε η Δηώ Καγγελάρη ( Καθημερινή 16.1.05) «ξαναβρίσκω την ποιητική διάσταση του ανθρώπινου σώματος, το ανθρώπινο μέτρο και την τελειοθηρική σημασία στη λεπτομέρεια, όπως ακριβώς πριν από δεκατρία χρόνια, όταν ανακάλυπτα στο λευκό δωμάτιο του Κτιρίου Καλλιτεχνών την Ομάδα Εδάφους· τον Δημήτρη Παπαϊωάννου και τους συνεργάτες του.» Κ αι ξαφνικά, όπως είπα, ο Παπαϊωάννου προέκυψε «αντιγραφέας». Έργα επί έργων και ονόματα επί ονομάτων επιστράτευσε μερίδα της κριτικής για να υποδείξει όχι επιρροές αλλά αντιγραφές. Βέβαια, όταν π.χ. ο Χατζιδάκις συνθέτει το γνωστό «Ήλιε μου, ήλιε μου, βασιλιά μου» πάνω ακριβώς στη Συμφωνία του Διός του Μότσαρτ, όλοι συμφωνούμε στον επίσης κοινό τόπο πως οι αληθινοί δημιουργοί κλέβουν, ενώ οι μετριότητες αντιγράφουν. Ο έως χτες, πάντοτε κατά την κριτική, «αληθινός δημιουργός» Παπαϊωάννου έγινε όμως «μετριότητα», άρα αντιγραφέας.