«Το ριζίτικο έγινε αντιστασιακό και παραμορφώθηκε»

Τις περιπέτειες μιας αποστολής διάσωσης (σε έκδοση, μαζί με ηχογραφήσεις) του μουσικού πλούτου της Κρήτης το 1953-4 αφηγείται ο Ελβετός ελληνιστής Μπερτράν Μπουβιέ
«Το ταξίδι στην Κρήτη ήταν περιπετειώδες», αφηγείται ο Μπερτράν Μπουβιέ. «Πηγαίναμε σε χωριά από τα οποία δεν είχε περάσει ακόμη η ΔΕΗ. Είχαμε μαζί μας μια γεννήτρια που δούλευε με την μπαταρία του αυτοκινήτου και βούιζε δυνατά. Σε αυτή συνδέαμε το μαγνητόφωνο».

Ο Ελβετός ελληνιστής Μπερτράν Μπουβιέ, καθηγητής χρόνια στην έδρα νεοελληνικών σπουδών της Γενεύης, είχε πάρει μέρος στη θρυλική αποστολή του δασκάλου του, του Σαμουέλ ΜποΜποβί, στην Κρήτη, το 1953-4. Στην αποστολή μετείχε και ο γιος Μπο-Μποβί, Εμμανουέλ, επίσης η σύζυγος του Μπερτράν Μπουβιέ. Διέσχισαν όλη την Κρήτη με σκοπό να ακούσουν τους παλιούς να παίζουν και να τραγουδούν τα παραδοσιακά τραγούδια της Κρήτης, ώστε να τα καταγράψουν και να τα διασώσουν.

Είχαν μαζί τους δύο μαγνητόφωνα ταινίας, ένα ογκώδες Ρerfectone κι ένα μικρό και ελαφρύ με ελατήριο, που είχε διαθέσει στον Μπο-Μποβί η Ραδιοφωνία της Γενεύης. Ήταν μια πρόσφατη, τότε, εφεύρεση του Κουντέλσκι από τη Λωζάννη και πρόγονος του μαγνητοφώνου

«Είναι λίγοι οι καλοί μεταφραστές, γι΄ αυτό έχει πρόβλημα η ελληνική λογοτεχνία έξω. Όταν μιλάς για μεταφράσεις θεωρείται λ.χ. απαραίτητη αναφορά ο Λακαριέρ. Ο οποίος όμως είχε μέτρια γνώση της ελληνικής γλώσσας», λέει ο Μπερτράν Μπουβιέ

Νagra που εχρησιμοποιείτο στη μουσική έρευνα αλλά και στον κινηματογράφο μέχρι την έλευση του ψηφιακού ήχου τη δεκαετία του ΄80.

Ο Γάλλος ελληνιστής αλλά και μουσικός ΜποΜποβί είχε πάει νωρίτερα στα Δωδεκάνησα, με προτροπή της Μέλπως Μερλιέ. Επειδή ήταν ιταλοκρατούμενα, Έλληνας δεν μπορούσε να πάει. «Ο Μπο-Μποβί έπαιζε ωραίο βιολί, ήταν και μαέστρος. Στα Δωδεκάνησα έβαζε τους παλιούς να τραγουδήσουν, μετά έπαιζε ό,τι άκουγε με το αυτί στο βιολί και αυτοί τον διόρθωναν όπου υπήρχε λάθος. Κατόπιν εκείνος τα έγραφε στο χαρτί».

Ο Σαμουέλ Μπο-Μποβί πρόλαβε να εκδώσει ο ίδιος μόνο το κομμάτι των τραγουδιών και χορών της Δυτικής Κρήτης. Κυκλοφόρησε το 1972 με τίτλο Chansons populaires de Crete Οccidentale και παραμένει μέχρι σήμερα αμετάφραστο. «Πέρσι έγινε ένα συνέδριο για το ριζίτικο τραγούδι στα Χανιά. Μου έκανε εντύπωση ότι δεν ειπώθηκε λέξη για το βιβλίο του Σαμουέλ Μπο-Μποβί που είναι βιβλίο αναφοράς για το θέμα. Αυτό συνέβη κυρίως γιατί η εργασία εκείνη δεν έχει μεταφραστεί και η γαλλική γλώσσα έχει υποχωρήσει πολύ», λέει ο Μπερτράν Μπουβιέ.

Το κομμάτι της Κεντρικής και Ανατολικής Κρήτης είχε μείνει στα συρτάρια του Μπο-Μποβί. Αποδείχθηκε όμως ότι το είχε δουλέψει σε ένα ποσοστό 80% και έτσι σήμερα έγινε δυνατή η έκδοσή του, κατευθείαν στα ελληνικά. Πρόκειται για τη δίτομη έκδοση «Μουσική καταγραφή στην Κρήτη 1953-1954» που κυκλοφόρησε από το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών (Μουσικό Λαογραφικό Αρχείο Μέλπως Μερλιέ, επιμέλεια έκδοσης: Λάμπρος Λιάβας). Τόσο η έκδοση του 1972, όσο και η σημερινή, εκτός από παρτιτούρες και γραπτά στοιχεία εθνικομουσικολογικής έρευνας, περιέχουν και ηχογραφημένα ντοκουμέντα.

Στην ηχογράφηση ακουγόταν βέβαια και η γεννήτρια, ωστόσο σήμερα «ένας λαμπρός τεχνικός ήχου κατάφερε να την καθαρίσει», λέει ο Μπερτράν Μπουβιέ. Και συνεχίζει: «Η κρητική παράδοση δεν είναι ενιαία. Η Δυτική Κρήτη έχει μεγαλύτερη σχέση με τον Μοριά και τη στεριά γενικότερα, ενώ η Κεντρική και η Ανατολική Κρήτη έχει κοινά στοιχεία με το Αιγαίο και την Κύπρο. Το ριζίτικο διαδόθηκε σε όλη την Ελλάδα επί χούντας γιατί έγινε αντιστασιακό τραγούδι. Ταυτόχρονα όμως παραμορφώθηκε. Και στην εκφορά και στην οργανική συνοδεία. Το αυθεντικό ριζίτικο δεν έχει όργανα, έχει τραχύτητα στην εκτέλεση και είναι της τάβλας, καθιστικό τραγούδι. Τα συγκροτήματα τώρα το έχουν “εκπολιτίσει”. Γιατί το τραγούδι δεν λειτουργεί πια ζωτικά, σε συμφωνία θέλω να πω με την καθημερινή ζωή, τις χαρές και τις λύπες. Έγινε έντεχνο και προβάλλεται σε άσχετες με το περιεχόμενό του εκδηλώσεις».

ΙΝFΟ

Σαμουέλ ΜποΜποβί, Μουσική καταγραφή στην Κρήτη 1953-1954 (2 τόμοι). Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, σελ. 350,
τιμή: 73,15 ευρώ.

Η ευκολία μετακίνησης… βλάπτει

Ο Μπερτράν Μπουβιέ μιλάει εξαιρετικά ελληνικά. Όπως καλά μιλάει και η σύζυγός του, και σ΄ ένα βαθμό, τα τέσσερα παιδιά τους. Συνταξιούχος πια, μοιράζεται τον χρόνο του ανάμεσα σε Γενεύη και Αθήνα.

«Σήμερα μού γεννιούνται πολλές σκέψεις για την έννοια του ταξιδιού», λέει.

«Παλιά ήταν δύσκολο να έρθεις. Στην Κρήτη, βέβαια, οι συνθήκες ήταν πολύ δύσκολες. Κάναμε ατέλειωτες πεζοπορίες με τον Μπο-Μποβί, θυμάμαι που περπατήσαμε από την Κάνδανο στον Ομαλό και από ΄κει στους Λάκκους. Και δεν βρίσκαμε να φάμε. Σήμερα τα παιδιά ταξιδεύουν στο εξωτερικό από μικρή ηλικία. Εγώ περίμενα να πάρω πτυχίο για να έρθω στην Ελλάδα. Μια γενιά αργότερα θα είχα έρθει ως μαθητής Γυμνασίου. Όμως τότε, καθ΄ οδόν θησαύριζες περισσότερες εντυπώσεις, πιο πλούσιες και πιο βαθιές. Νομίζω ότι η σημερινή ευκολία του ταξιδιού σε πρώιμη, μάλιστα, ηλικία, βλάπτει την αντίληψη. Ενώ στην πραγματικότητα οι μετακινήσεις παραμένουν κουραστικές και το σώμα τις καταλαβαίνει».