Ζορμπάς δε τρικ

ΕΝΑΣ ΙΔΙΟΡΡΥΘΜΟΣ ΘΙΑΣΟΣ ΔΙΑΝΟΟΥΜΕΝΩΝ,
ΑΠΟ ΤΟΝ ΣΙΚΕΛΙΑΝΟ ΚΑΙ ΤΗ
ΜΑΡΙΑ ΒΟΝΑΠΑΡΤΗ ΜΕΧΡΙ ΤΟΝ ΕΛΥΤΗ ΚΑΙ
ΤΟΝ ΒΑΡΝΑΛΗ, ΠΑΡΕΛΑΥΝΕΙ ΑΠΟ ΤΟ ΣΠΙΤΙ
ΤΟΥ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ ΣΤΗΝ ΑΙΓΙΝΑ, ΣΕ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΠΟΥ ΟΡΓΑΝΩΝΕΙ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΙΚΑ Ο Φ. ΦΙΛΙΠΠΟΥ, ΠΡΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΝΑ ΑΠΟΜΥΘΟΠΟΙΗΣΕΙ ΤΟΝ ΘΡΥΛΙΚΟ ΖΟΡΜΠΑ
«Τον κοίταξα με προσοχή. Βουλιαγμένα μάγουλα, χοντρή μασέλα, εξογκωμένα ζυγωματικά, ψαρά κατσαρωμένα μαλλιά, μάτια που σπίθιζαν. (…) Κατάλαβα πως ο Ζορμπάς ετούτος είναι ο άνθρωπος που τόσον καιρό τον ζητούσα και δεν τον έβρισκα· μια ζωντανή καρδιά, ένα ζεστό λαρύγγι, μια ακατέργαστη μεγάλη ψυχή, που ακόμα δεν αφαλοκόπηκε από τη μάνα της, τη Γης».

Ο Ζορμπάς ετούτος είναι, φυσικά, ο Αλέξης Ζορμπάς που έπλασε ο Νίκος Καζαντζάκης. Ο Γιώργης Ζορμπάς, ο πραγματικός δηλαδή, ήταν αρκετά διαφορετικός: «Σε όλη του τη ζωή ήταν χέστης, είπε η Γαλάτεια με ήρεμη φωνή. Κάθε φορά που έβλεπε κίνδυνο την κοπάναγε, οι ουλές του είναι μαχαιρώματα από καβγάδες σε διάφορα μεταλλεία και ορυχεία, κι όχι αποτέλεσμα της συμμετοχής του σε μάχες».

Αυτά τουλάχιστον βάζει στο στόμα της Γαλάτειας Καζαντζάκη (της πρώτης συζύγου του) ο Φίλιππος Φιλίππου. Ο συγγραφέας που αποφάσισε όχι απλώς να απομυθοποιήσει τον Ζορμπά, αλλά και να τον σκοτώσει: Ο θάνατος του Ζορμπά, όπως λέγεται το βιβλίο του Φίλιππου Φιλίππου που κυκλοφορεί σε λίγες μέρες, είναι θάνατος διπλός. Περιγράφει τις τελευταίες μέρες του θρυλικού ήρωα, αλλά περιγράφει και το πραγματικό του πρόσωπο, επιχειρώντας να σκοτώσει και τον μύθο που τον συνοδεύει. Όχι πως τον δείχνει αποκρουστικό. Ο Ζορμπάς του Φιλίππου είναι εντέλει συμπαθής αλλά με άλλο τρόπο. Δεν διαθέτει χοντρή Ο πραγματικός Γιώργης Ζορμπάς και ο κινηματογραφικός Ζορμπάς, Άντονι Κουίν. Οι δυο τους δεν είχαν μεγάλη ομοιότητα όπως αποδεικνύεται στο βιβλίο του Φ. Φιλίππου. Και ο πραγματικός όμως ήταν γυναικάς
μασέλα γιατί του λείπουν κάμποσα μπροστινά δόντια, τα πόδια του βρωμούν μόλις βγάλει τα χοντροπάπουτσά του, μπροστά στη διανόηση που τον χρησιμοποιεί για να διασκεδάσει δείχνει υποταγμένος. Είναι επίσης λιγάκι μυθομανής, αρκετά απλοϊκός και θρασύδειλος. Παρόλα αυτά είναι και πάλι αυθεντικός, ευθύς στην έκφραση των συναισθημάτων του, αγαπά τις γυναίκες και το ποτό και έχει και μια ηλικία (λίγο πριν από τα ογδόντα) που δικαιολογεί την ευάλωτη κατάστασή του.

Ο Φίλιππος Φιλίππου επαναλαμβάνει εδώ το τέχνασμα τού προ τετραετίας βιβλίου του Οι τελευταίες ημέρες του Κωνσταντίνου Καβάφη. Εκεί είχε βάλει μια στρατιά καλλιτεχνών και ανθρώπων των γραμμάτων να περνούν από το προσκεφάλι του ετοιμοθάνατου ποιητή για να τον αποχαιρετήσουν: Κυβέλη, Μαρίκα Κοτοπούλη, Πηνελόπη Δέλτα, Καββαδίας, Καζαντζάκης, Τσίρκας, Φόρστερ, Ουνγκαρέτι ήταν μερικοί από αυτούς. Τώρα πρόκειται για μια φανταστική συγκέντρωση στο σπίτι του Νίκου Καζαντζάκη στην Αίγινα. Είναι Αύγουστος του ΄41, η πείνα θερίζει, ο φόβος είναι διάχυτος. Κι όμως το σπίτι του Καζαντζάκη μοιάζει με σπίτι των πνευμάτων. Ο Νίκος και η Ελένη, από δίπλα η Γαλάτεια, ο Σικελιανός, ο Βάρναλης, ο Καββαδίας, ο (νεαρός) Ελύτης, η Μαρία Βοναπάρτη, ο Πρεβελάκης, η Μελίνα Μερκούρη, η ηθοποιός Μαρίκα (είναι, μάλλον, η Λόλα του Καζαντζάκη στον Ζορμπά ), ακόμη και ο Θανάσης Κλάρας (δηλαδή ο Άρης Βελουχιώτης!) συγκροτούν έναν παράξενο θίασο που το τελευταίο που σκέφτεται είναι το φαΐ. Τα πρωινά είναι σκυμμένοι στα προσωπικά τους οράματα, τα απογεύματα συναντιούνται και συζητούν. Και μόνο ο Ζορμπάς είναι γήινος, βαρυγκωμά για τη σαρδέλα του βαρελιού, την ξερή γαλέτα και το άοσμο τσάι. Όλα αυτά τα πρόσωπα, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, διασταυρώθηκαν με τον Καζαντζάκη και τον γνώρισαν.

Ακόμη και ο Βελουχιώτης, το 1928 που ήταν μέλος της κομμουνιστικής νεολαίας, είχε δουλέψει για να πετύχει η ομιλία των Καζαντζάκη και Παναΐτ Ιστράτι στο Θέατρο Αλάμπρα, με αφορμή το ταξίδι τους στη Σοβιετική Ένωση. Επιπλέον πολλοί από αυτούς σύχναζαν πράγματι σε βραδιές που οργάνωνε ο Καζαντζάκης, πριν και μετά τον πόλεμο.

Το βιβλίο του Φιλίππου ενισχύει λοιπόν μια τάση του σύγχρονου ελληνικού μυθιστορήματος (βλ.

Μ. Ελευθερίου, Ρέα Γαλανάκη)

να μιλάει για πραγματικά πρόσωπα και ιστορίες. Ο Φιλίππου βέβαια επινοεί ένα φανταστικό κεντρικό γεγονός, έχει όμως πραγματικά πρόσωπα (είναι σπάνιο ένας σύγχρονος πεζογράφος να τολμά να τοποθετεί στη δράση τόσο πολλούς και μεγάλους σύγχρονους μύθους) και τη δράση τη ντύνει με πραγματικά περιστατικά που, απλώς, συνέβησαν σε άλλο χρόνο ή τόπο. Πραγματικό γεγονός είναι, λόγου χάρη, η οργάνωση της φυγής του Καζαντζάκη από την Αίγινα από τον Γερμανό διοικητή της Αίγινας Γαβριήλ Βάλτερ, που προστάτευσε τον Κρητικό από τα SS. Αν και δεν είχε μαζί του τον Ζορμπά, αφού ο Ζορμπάς δεν πήγε ποτέ στην Αίγινα. Πραγματική και η τελετή όπου ο Σικελιανός υποτίθεται πως προσπαθεί να αναστήσει έναν πεθαμένο.

Φίλιππος Φιλίππου

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥΖΟΡΜΠΑ

ΕΚΔ. ΠΑΤΑΚΗ, 2007 ΣΕΛ. 356,