Το άλμα του Θέσπιδος

ΤΟ 1975 ΕΙΝΑΙ ΓΕΝΕΘΛΙΟ ΕΤΟΣ ΠΟΛΛΩΝ ΣΗΜΑΝΤΙΚΩΝ
ΘΕΣΜΩΝ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΩΝ.
ΨΗΦΙΖΕΤΑΙ ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΤΗΣ ΠΡΟΕΔΡΕΥΟΜΕΝΗΣ
ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ, ΝΟΜΙΜΟΠΟΙΕΙΤΑΙ
ΤΟ ΚΚΕ, ΚΑΤΑΡΓΕΙΤΑΙ Η ΛΟΓΟΚΡΙΣΙΑ ΤΩΝ ΘΕΑΜΑΤΩΝ
ΚΑΙ ΑΡΧΙΖΕΙ Η ΠΡΩΤΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ
ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗ ΤΗΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΖΩΗΣ.
ΤΟ 1975 ΣΤΟΝ ΧΩΡΟ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ
ΙΔΡΥΟΝΤΑΙ ΟΙ «ΔΕΣΜΟΙ» ΤΗΣ ΑΣΠΑΣΙΑΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ,
ΤΟ «ΑΜΦΙ-ΘΕΑΤΡΟ» ΤΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΑΤΟΥ,
Η «ΣΤΟΑ» ΤΟΥ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ,
ΤΟ «ΘΕΣΣΑΛΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ»
Ήδη το καλοκαίρι του 1975 οι «Δεσμοί» κάνουν την πρώτη εξόρμηση σοβαρού θιάσου αρχαίας τραγωδίας στην επαρχία. Για να είμαστε βέβαια τίμιοι είχαν προηγηθεί ο θίασος της τραγωδίας του Κωστή Λειβαδέα από το 1955 και της Μαλαίνας Ανουσάκη τουλάχιστον το 1959-60. Ο Λειβαδέας μάλιστα είχε και γερή υποδοχή γιατί ο πατέρας του ήταν επιθεωρητής της Ελληνικής Χωροφυλακής και είχε εξασφαλίσει την αποδοχή από τις τοπικές αρχές. Αλλά ο Λειβαδέας έκανε μια εκλαΐκευση του αρχαίου δράματος που έφτανε στα όρια του κωμειδυλλίου. Πεζές μεταφράσεις, δύο- τρία πρόσωπα χορός, ανυπαρξία μουσικής και ρεαλιστικό παίξιμο, σήμερα θα το λέγαμε τηλεοπτικό.

Η Ανουσάκη, της σχολής του Εθνικού αλλά και στενή συνεργάτιδα του Καρζή, υπηρετούσε ένα μεικτό ιδίωμα αλλά οι περιοδείες της ήταν μετρημένες στα δάχτυλα του ενός χεριού. Γνωρίζω από πρώτο χέρι αφού το καλοκαίρι του 1960, ενός μηνός αδειούχος ηθοποιός, είχα μετάσχει στην περιοδεία της με την «Ιφιγένεια εν Ταύροις» παίζοντας τον Αγγελιαφόρο (τον Γελαδάρη ο φίλος Τάκης Εμμανουήλ- συμφοιτητής στη Σχολή). Παίξαμε σε τρεις όλες κι όλες πιάτσες (Μυτιλήνη, Ρόδο, Γύθειο).

Η Ασπασία Παπαθανασίου το 1975 σάρωσε την Ελλάδα και έφτασε να δείξει την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή σε πόλεις και κωμοπόλεις της Μακεδονίας και της Θράκης που έβλεπαν πρώτη φορά θέατρο, όχι τραγωδία!! Αντιπρόεδρος τότε των «Δεσμών», με πρόεδρο την αξέχαστη Βάσω Κατράκη, γνώριζα από κοντά τον μόχθο και τον ηρωισμό της χαλκέντερης δασκάλας μου. Είχε ανεβάσει την τραγωδία που τη δόξασε διεθνώς αλλάζοντας μετάφραση.

Είχε επιλέξει τη δική μου και σκηνοθέτη τον αείμνηστο Γιάννη Βεάκη που ήταν χρόνια αυτοεξόριστος στη Ρουμανία και είχε επιστρέψει στην πατρίδα καταξιωμένος σκηνοθέτης στο Βουκουρέστι. Στον χορό της τραγωδίας των «Δεσμών» ήταν η νέα, όμορφη ηθοποιός Άννα Βαγενά. Ερωτευμένη τότε με τον Λουκιανό Κηλαηδόνη, που από τότε έως σήμερα μοιράζονται χαρές, παιδιά και βάσανα της μίζερης πνευματικής μας ζωής, τον Λουκιανό που η καταγωγή του είναι από τη δική μου γενέθλια πόλη και ο πατέρας του ήταν γνωστός γιατρός της οικογένειας. Η Βαγενά είχε ήδη λάμψει στο σινεμά και είχε βραβευθεί στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης στο έξοχο «Προξενειό της Άννας» του Παντελή Βούλγαρη. Ο Λουκιανός είχε γράψει έξοχες μελωδίες, είχε στιχουργό τον Γκάτσο και στα «Μικροαστικά» είχε ευτυχήσει να συνεργαστεί με τον συμπατριώτη, συμφοιτητή και μακρινό συγγενή μου ποιητή Γιάννη Νεγρεπόντη, μακαρίτης αλίμονο!

Η Βαγενά, παιδί των Λαμπράκηδων, δίπλα τότε στον άλλο φίλο μακαρίτη τον Ανδρέα Λεντάκη (στο βιβλίο της Άννας υπάρχει μια μαζική φωτογραφία της εποχής όπου αστράφτει το οραματικό μάτι του Ανδρέα), ήταν ένα ασιγούρευτο κορίτσι (για να χρησιμοποιήσω μια έκφραση του τόπου μας). Έτσι τον Σεπτέμβριο του 1975 με τρεις άλλους τρελούς, άφραγκοι ξεκινούν το πρώτο στην ιστορία του τόπου περιφερειακό θέατρο με μόνιμη βάση τη Λάρισα: το «Θεσσαλικό Θέατρο». Οι άλλοι τρεις τρελοί ήταν ο ζωγράφος και σκηνογράφος Γιώργος Ζιάκας, ο σκηνοθέτης Διαγόρας Χρονόπουλος και ο Κώστας Τσιάνος.

Τον Διαγόρα τον ήξερα από το Πανεπιστήμιο, ήταν σύγχρονος και φίλος με τη γυναίκα μου και φίλος με τον συμπατριώτη μου και συστρατιώτη Γιάννη Φέρτη. Ο Ζιάκας ήταν σύγχρονός μου της ευρύτερης παρέας των συμπατριωτών στις δύσκολες εποχές των σπουδών και των κοινών αγώνων. Ο Κώστας Τσιάνος που ξεκίνησε ως πρωτοχορευτής της Δώρας Στράτου ήρθε στη Σχολή του Ωδείου Αθηνών όπου δίδασκε ο Ροντήρης όταν εγώ αποφοιτούσα και ο δάσκαλος με είχε επιφορτίσει να διδάσκω αρχαία ελληνικά (!) και να κρατώ τη σχολή στην απουσία του. Μαζί με τον Κώστα τότε ήταν ο Κώστας Γαλανάκης και ο Περικλής Κοροβέσης φερέλπιδες ηθοποιοί. Και δεν διέψευσαν τις ελπίδες του Δασκάλου. Φαίνεται έπιασαν οι ευχές του άλλου αγαπημένου δασκάλου, του Γιάννη Σιδέρη.

Αν μένω σ΄ αυτές τις βιογραφικές λεπτομέρειες είναι για να δείξω τι γέννησε εκείνη η μεταπολίτευση. Παπαθανασίου, Βεάκης, Κηλαηδόνης, Νεγρεπόντης, Βούλγαρης, Λεντάκης (σε λίγο δήμαρχος Υμηττού όπου έδωσε στέγη στο «Θέατρο της Άνοιξης»), Ζιάκας, Χρονόπουλος, Τσιάνος, Βαγενά. Πρώτο έργο τα Χριστούγεννα του 1975. «Η Αυλή των Θαυμάτων». Τι άλλο;

Η Βαγενά σ΄ ένα συνταρακτικό οδοιπορικό αυτού του θιάσου που κυκλοφορεί

Άννα Βαγενά

ΤΟ ΘΕΣΣΑΛΙΚΟ ΜΟΥΘΕΑΤΡΟ

ΕΚΔ. ΚΕΔΡΟΣ ΣΕΛ. 286, ΤΙΜΗ: 22 #

από τον «Κέδρο» με τον τίτλο «Το Θεσσαλικό μου Θέατρο» καταθέτει τις τραυματικές εμπειρίες αυτής της παράτολμης πρωτοβουλίας, τις χαρές, τις συγκινήσεις, τον μέγα πλούτο της επαφής με ανθρώπους ξεχασμένους και από τον Θεό που αγκάλιασαν το θέατρό ΤΟΥΣ, μυήθηκαν στη μαγεία του και ωρίμασαν ως άνθρωποι και πολίτες. Η Βαγενά και οι συνεργάτες της πέρασαν του λιναριού τα πάθη, μπήκαν σε καμίνι, τσουρουφλίστηκαν, συχνά ταπεινώθηκαν από τους τα φαιά φορούντες, απογοητεύτηκαν και σκέφτηκαν να τα βροντήξουν κάτω αλλά η αγάπη τους για τον τόπο, τους διψασμένους ανθρώπους του κάμπου, το όραμα μιας πολιτιστικής επανάστασης που είχε επιχειρήσει σε ανάλογες συνθήκες ο μάρτυρας Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα με την «Μπαράκα» του και η πεισματική πίστη της Παπαθανασίου που έκανε την τραγωδία λαϊκή υπόθεση χωρίς ίχνος υποχώρησης στις αρχές της και στην αισθητική της ιδεολογία. Από τους χορούς της Παπαθανασίου και τις περιοδείες στα κακοτράχαλα πεδία της Ελλάδας ξεπετάχτηκαν ηγετικές αργότερα προσωπικότητες της θεατρικής μας ζωής, η Κονιόρδου, η Ανθή Ανδρεοπούλου, η Βαρβάρα Δούκα κ.ά.

Όταν διαβάζει κανείς τα τεκμηριωμένα ντοκουμέντα που δημοσιεύει η Βαγενά (δεν κρύβει τίποτα, τιμολόγια, ισολογισμούς, κόστος, μισθοδοσίες, διανυκτερεύσεις, ενοικιάσεις αιθουσών, ηλεκτρικών και φωτιστικών, κοστουμιών, ξενοδοχεία, λεωφορεία κ.τ.λ.) μένει άναυδος που όλος αυτός ο μόχθος δεν έγινε πάντα σεβαστός από τους συμπολίτες της. Και το πιο παράδοξο: βρήκε αντιρρήσεις και απαξιώσεις από την πνευματική ηγεσία, την επαγγελματική- επιστημονική κοινότητα και τους μεγαλοαστούς. Έχω κι εδώ να μαρτυρήσω κάτι στο οποίο με τις μικρές μου δυνάμεις συνέβαλα. Όταν αποφάσισαν να ανεβάσουν επιθεώρηση (πρωτοβουλία που χάρισε στην ελληνική θεατρική ιστορία το δαιμόνιο πνεύμα και την υποκριτική ιδιοφυΐα ενός ερασιτέχνη τότε φοιτητή, του Λάκη Λαζόπουλου) ο τοπικός Τύπος και οι επιστημονικοί σύλλογοι (δικηγόροι, γιατροί, μηχανικοί, κάποιοι εκπαιδευτικοί) εξαπέλυσαν επίθεση κρούοντας τον κώδωνα του κινδύνου ότι το θέατρό τους θα εκχυδαϊστεί!!! Απελπισμένος τότε ο Κώστας Τσιάνος, που σκηνοθετούσε την καταγωγική τους, ανανεωτική του είδους επιθεώρηση «Της Λαρίσης το ποτάμι», και η Άννα Βαγενά ανάμεσα στις άλλες προσπάθειές τους να μεταπείσουν τους αντιρρησίες με προσκάλεσαν να δώσω μια διάλεξη για την Επιθεώρηση. Είχε προηγηθεί, όπως πρόσφατα σημείωσα, το άρθρο μου για το μοναδικό αυτό πολιτικό μας θέατρο. Δέχτηκα με χαρά αλλά παρακάλεσα τον θίασο να συμμετάσχει μαζί μου σε μια συνωμοσία. Έτσι όρισαν την ομιλία μου στο θέατρο κι όχι σε άλλη αίθουσα, μία ώρα πριν από την έναρξη της παράστασης (ήταν νομίζω Σάββατο βράδυ).

Ο γράφων τότε ήταν της μόδας (!) και η προσέλευση, ιδίως της μορφωμένης τάξεως της Λάρισας, ήταν αθρόα. Καθυστέρησα λίγο την έναρξη, μίλησα 40 λεπτά και αφού συνόψισα τους κώδικες του είδους, την ιδιαιτερότητά του και την πολύτιμη προσφορά του στην κριτική των θεσμών και των ηθών έκλεισα την ομιλία μου λέγοντας «και τώρα ας δούμε πώς το “Θεσσαλικό Θέατρο” εφαρμόζει και πραγματοποιεί όσα πριν λίγο σας εξέθεσα». Οι περισσότεροι από ντροπή ή από φιλοτιμία παγιδεύτηκαν και με το τέλος της παράστασης ξέσπασαν σε χειροκροτήματα και λόγους μετανοίας. Για μένα όμως η επιτυχία βρισκόταν αλλού. Στην αποτελεσματικότητα της σάτιρας. Έβλεπα την παράσταση καθισμένος δίπλα σε ένα ζευγάρι ηλικιωμένων μάλλον μικροαστών, πιθανότερον καλλιεργητών. Υπήρχε ένα έξοχο, αιχμηρό νούμερο όπου ένας ματσωμένος αγρότης μετά τη συγκομιδή και την πώληση της σοδειάς ακουμπάει τα μπερεκέτια στα πόδια μιας σαντέζας σταφιδιασμένης σε σκυλάδικο (μάστιγα της περιοχής). Η κυρία δίπλα μου με δυνατές αγκωνιές στα πλευρά του συζύγου της έλεγε μέσα από τα δόντιά της: «Ξεφτιλιστήκατε γερομπαμπαλήδες»!!

Μετά την παράσταση ο χαρούμενος θίασος σε μια ωραία λαϊκή ταβέρνα χαιρόταν διπλά: για το σπάσιμο του πάγου των κουλτουριάρηδων και για κάτι άλλο πιο σπουδαίο, νομίζω. Εκείνο το Σάββατο είχε σπάσει ένα άλλο σπυρί. Στην πόλη είχε καταπλεύσει ένας θίασος της αρπαχτής με επικεφαλής δημοφιλή σταρ της επιθεώρησης, της τηλεόρασης και του λαϊκού σινεμά. Είχε αναστατώσει την πόλη το φορτηγάκι με το μεγάφωνο που καλούσε τα πλήθη στο προσκύνημα Ε! λοιπόν εκείνο το βράδυ έγινε η αρχή: ο θίασος της αρπαχτής δεν έκανε παράσταση ελλείψει θεατών.

Το βιβλίο της Βαγενά είναι μια σπάνια προσφορά στην ιστορία του θεάτρου μας. Δείχνει πως το παλιό, ένδοξο μπουλούκι ως οργάνωση, δομή, οικονομία μέσων, αυτοσχεδιασμό μεθόδων και λύσεων μπορεί να γίνει μπούσουλας για νέα επαγγελματικότερα, μορφωμένα και ιδεολογικά εμπνευσμένα σχήματα ώστε να φτάνει το θέατρο παντού χωρίς να εκπίπτει η ποιότητά του. Αρκεί τα στελέχη του να νιώθουν την τέχνη τους ως Αποστολή, ως λαϊκή καλλιτεχνική Παιδεία και να αντιλαμβάνονται το θέατρο όπως το αντιλαμβάνονταν οι αρχαίοι Αθηναίοι που το ανακάλυψαν. Θεσμό και Σχολείο της Δημοκρατίας.

Ένα άλμα χρειάζεται.