Ανατρεπτικά πορτρέτα επωνύμων

Το τελικό αποτέλεσμα της προσπάθειας του Φιλίππου προκαλεί κάποια αμηχανία. Το έλλειμμα στην πλοκή- που προκαλεί η εύλογη επιμονή σε γεγονότα που έχουν καταγραφεί από μαρτυρίες- θεατροποιεί κάπως το κείμενο και ωθεί τον αναγνώστη να αναζητήσει πολύ απαιτητικούς διαλόγους, που δεν τους βρίσκει πάντα. Ωστόσο τα πορτρέτα που φιλοτεχνεί ο Φιλίππου είναι θαρραλέα και συχνά ανατρεπτικά σε σχέση με την εικόνα που έχουν οι περισσότεροι: η Ελένη Καζαντζάκη είναι κακότροπη. Ο Βάρναλης είναι υπερβολικά κορτάκιας. Ο Σικελιανός είναι φαντασμένος. Ο Καββαδίας επαναστάτης. Και ο Πρεβελάκης σκάρτος- ο Φιλίππου λέει ότι προσπάθησε κάποτε να πουλήσει πίνακα του Καλμούχου ως πίνακα του Γκρέκο. Ο Καζαντζάκης παρουσιάζεται ώριμος, στωικός, εργασιομανής, με μια φιλοδοξία φήμης που τον οδηγεί από την ποίηση στο μυθιστόρημα, και συγκρατημένος στις πολιτικές του απόψεις: «Δεν είναι καιρός για ήρωες» είναι τα λόγια που βάζει ο Φιλίππου στο στόμα του Κρητικού. Αλλά έτσι τον κάνει σχεδόν να ταυτίζεται με τις φοβίες του συντηρητικού και μάλλον ανίδεου περί τα πολιτικά Ζορμπά. Κι όμως, ζει!
Ο Ζορμπάς δεν επελέγη τυχαία ως στόχος από τον «φονέα» του, Φίλιππο Φιλίππου. Συμβολίζει τη φολκλορική Ελλάδα που πολλοί Έλληνες θέλουν να αποτινάξουν από πάνω τους. Βέβαια, στην εικόνα του αμόρφωτου πλην λεβέντη και αυθεντικού γλεντζέ συνέβαλε περισσότερο ο κινηματογραφικός παρά ο μυθιστορηματικός Ζορμπάς. Και παρά το γεγονός ότι μέλη της οικογένειας του Ζορμπά διαμαρτυρήθηκαν έντονα στον ίδιο τον Καζαντζάκη για την πλαστή εικόνα του συγγενή τους (σχετικά αναφέρει και ο Φιλίππου), δεν θα πρέπει να αγνοήσουμε δύο πράγματα: πρώτον ότι ο συγγραφέας έχει σαφή δικαιώματα στο χτίσιμο των ηρώων του, δεύτερον ότι ο καζαντζακικός Αλέξης Ζορμπάς είναι ο μοναδικός εμβληματικός μυθιστορηματικός ήρωας που κατόρθωσε να εξαγάγει η σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία.

Ουδείς ξέρει πόσα εκατομμύρια άνθρωποι έχουν διαβάσει το έργο του Καζαντζάκη. Ούτε είναι τυχαίο ότι και ο ίδιος ο Φίλιππος Φιλίππου έχει αναστήσει μυθιστορηματικά τους δύο γνωστότερους εκπροσώπους των ελληνικών γραμμάτων στο εξωτερικό. Στο τέλος τέλος, δεν είναι πρόβλημα ούτε του Καβάφη ούτε του Καζαντζάκη αν η ελληνική λογοτεχνία δεν μπορεί να ξεπεράσει τη φήμη τους. Είναι πρόβλημα της ελληνικής λογοτεχνίας.