ρε-ZOOM-έ

Τούρκοι φίλοι μου μού έχουν πει ότι τα βιβλία του Ορχάν Παμούκ είναι καλύτερα σε μετάφραση απ΄ ό,τι στο πρωτότυπο (κάτι που μου θυμίζει την περίπτωση του Καζαντζάκη). Αλλά παραδέχονται ότι το Ιστανμπούλ είναι εξίσου καλό και στα τουρκικά! Διαβάζοντας αυτό το βιβλίο στη χυμώδη μετάφραση της Στέλλας Βρετού (εκδόσεις Ωκεανίδα, 589 σελίδες) σκεφτόμουν ολοένα ότι η ομορφιά ή η ασχήμια μιας πόλης βρίσκεται πιο πολύ στο βλέμμα του παρατηρητή παρά στο τοπίο. Η Ιστανμπούλ που περιγράφει ο Παμούκ δεν διαφέρει και τόσο από την Αθήνα. Κυριαρχούν κι εκεί το χάος και η φθορά, η εγκατάλειψη των ιστορικών μνημείων μέσα στη σκόνη και την τύρβη της καθημερινότητας, η βουβή θλίψη των κατοίκων για την έκπτωση της πόλης τους από την αλλοτινή λαμπρή θέση της ανάμεσα στα έθνη, τα αλλόκοτα υβρίδια διαφορετικών παραδόσεων, η συνύπαρξη της μιζέριας με τη νεοπλουτίστικη επίδειξη, του παρωχημένου με το μοντέρνο. Αλλά με πόση συγκίνηση, με πόση αγάπη μιλάει ο Παμούκ για όλα αυτά! Απλώνει πάνω τους την υγρασία του αισθήματος ότι είναι η δική του πόλη, το μέρος όπου μεγάλωσε και ένιωσε τον κόσμο, το λίκνο της ψυχής του, η τροφός των ονείρων και της φαντασίας του. Και με αυτό τον τρόπο κάνει την Ιστανμπούλ ωραία.

Οι περισσότεροι Έλληνες συγγραφείς ζουν στην Αθήνα, ένα πολύ μεγάλο ποσοστό τους έχουν γεννηθεί και μεγαλώσει σ΄ αυτήν, ελάχιστοι όμως, μετρημένοι στα δάχτυλα του ενός χεριού, είναι εκείνοι που την αισθάνονται δική τους πόλη. Σχεδόν σε όλα τα μυθιστορήματα, διηγήματα ή νουβέλες που εκτυλίσσονται στην Αθήνα η πόλη περιγράφεται με τόνους περιφρόνησης, αγανάκτησης ή σαρκασμού, σαν να μιλάει αφ΄ υψηλού ένας μυγιάγγιχτος ξένος, σαν μην έχει ο (Αθηναίος) συγγραφέας καμία εσώτερη σχέση μαζί της. Αυτό μου φαίνεται κυριολεκτικά αφύσικο. Ίσως όμως, όταν κάποιος δεν μπορεί να μιλήσει με το ταλέντο ενός Παμούκ για τον τόπο που τον σμίλεψε, μια εύκολη οδός υπεκφυγής είναι η ξιπασιά.

Φαίνεται πως στην Ελλάδα η τιμή των Σέρβων «αδελφών» μας προστατεύεται με περισσότερο ζήλο απ΄ ό,τι την προστατεύουν οι ίδιοι. Έστω και με λαθροχειρίες. Τιμή είναι αυτή, η προάσπισή της δικαιολογεί και ατιΤης μίες. Στην πολύ συγκινητική ταινία της Γιάσμιλα Ζμπάνιτς Grbavica, που προβλήθηκε πρόσφατα εδώ με τον τίτλο Σεράγεβο σ΄ αγαπώ, τα κεντρικά πρόσωπα είναι μια Βόσνια μουσουλμάνα και η κόρη της, που, όπως μαθαίνουμε στο τέλος, είναι καρπός βιασμού κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Βοσνία. Στη δραματική σκηνή όπου γίνεται αυτή η αποκάλυψη η μητέρα, όταν η κόρη της επιμένει με απειλές και βρισιές να μάθει ποιος ήταν ο πατέρας της, ξεσπάει και της φωνάζει «είσαι μπάσταρδο Τσετσένου». Έτσι τουλάχιστον λέει ο ελληνικός υπότιτλος. Οπότε ο στοιχειωδώς πληροφορημένος, αλλά άμοιρος της σερβικής ή βοσνιακής γλώσσας Έλληνας θεατήςαπορεί: από πού κι ώς πού Τσετσένοι στη Βοσνία; Και καλά, ας πούμε ότι ήταν ισλαμιστές που έσπευσαν σε βοήθεια των ομοδόξων τους (όπως έκαναν κάμποσοι δικοί μας με τους Σέρβους). Μουσουλμάνα βρήκαν να βιάσουν; Ανεξήγητο. Πώς να ξέρει αυτός ο θεατής ότι η μητέρα δεν λέει «είσαι μπάσταρδο Τσετσένου», αλλά «είσαι μπάσταρδο ενός Τσέτνικ».

Τσέτνιτσι (ενικός: Τσέτνικ), επί το ελληνικώτερον Τσέτνικοι, λέγονταν παλιότερα οι Σέρβοι εθνικιστές αντάρτες, αλλά στους πολέμους του 1991- 95 στην πρώην Γιουγκοσλαβία έτσι αποκαλούνταν οι παραστρατιωτικοί Σέρβοι που έδρασαν ευφήμως σε όλα τα μέτωπα, με αποκορύφωμα τη Σρεμπρένιτσα (η πρόσφατη απόφαση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης φυσικά και δεν αθωώνει αυτούς ).

Για τον Έλληνα μεταφραστή ήταν προφανώς αδιανόητο ότι αυτοί οι λεβέντες βίαζαν μουσουλμάνες.

Και πάντως ανεπίτρεπτο ν΄ ακούγονται τέτοια πράγματα σε ελληνικούς κινηματογράφους…