ΛΟΞΗ ΜΑΤΙΑ Αυθεντικός κι ελεύθερος

«Κοκκινοπρόσωπος με φωτεινά μάτια και φωνή εξαιρετικά υποβλητική, φορούσε μόνιμα ένα λεπτό χρυσό αλυσιδάκι στο λαιμό και ένα χοντρό χρυσό δαχτυλίδι στο δείκτη του δεξιού χεριού, που ήταν αδύνατο να μην το παρατηρήσεις είτε όταν σου μιλούσε- οπόταν συνόδευε την ομιλία του με μεγάλες ιερατικές χειρονομίες- είτε όταν σώπαινε και ακινητούσε με τεντωμένο δάχτυλο, ίδια καθώς στις φιγούρες που ζωγράφιζε και που ακολουθούσαν, στα πιο πολλά σημεία τους, τα βυζαντινά πρότυπα…». Αυτά σημείωνε το 1974 ο Οδυσσέας Ελύτης για τον φίλο και ομότεχνό του Νίκο Εγγονόπουλο.

Και σ΄ αυτό το δαχτυλίδι, που το ανακαλύπτει κανείς στις ανδρικές μορφές πολλών πινάκων του («Ορφεύς και Ευρυδίκη» 1957, «Ηρώ και Λέανδρος» 1980, «Σύνθεσις με τον Ερμή» 1954, κ.ά.), εστιάζει τον φακό του ο Λευτέρης Ξανθόπουλος, όταν γυρίζει το 2004-05 το 50λεπτο ντοκιμαντέρ του για τον ποιητή και ζωγράφο Εγγονόπουλο («Ο κήπος με τ΄ αμέτρητα παράθυρα», παραγωγή Παρασκήνιο- ΕΤ1). Είκοσι χρόνια από τον θάνατό του (1985), η (δεύτερη) γυναίκα του, η μαθηματικός Λένα Εγγονοπούλου, θα αποκρυπτογραφήσει λοιπόν on camera αυτήν τη λεπτομέρεια: «Στους πίνακές του ζωγραφίζει τον εαυτό του. Όμως ενώ μοιάζει εγωκεντρικός στην τέχνη του, στη ζωή έδινε το προβάδισμα στον απέναντί του. Σπάνιο πράγμα και δύσκολο, αφού δεν σημαίνει μόνο σεβασμό, αλλά και υποχώρηση του Εγώ». Θα ακούσουμε και θα διαβάσουμε πολλά για τον Εγγονόπουλο τούτη τη χρονιά, με αφορμή τον εορτασμό των 100 χρόνων από τη γέννησή του. Γεγονός αισιόδοξο, αφού η εκρηκτική αυτή μορφή που ανέπτυξε ένα εντελώς προσωπικό ιδίωμα σε διάλογο με την ελληνική παράδοση ούτε έχει μελετηθεί, ούτε έχει εκτιμηθεί, ούτε έχει γίνει ευρύτερα γνωστή, όσο της πρέπει. Το «γιατί», που έχει να κάνει και με την κατεστημένη ιδεολογία στα πνευματικά και καλλιτεχνικά μας πράγματα, ελπίζω να συζητηθεί στο διήμερο διεθνές συνέδριο του Μουσείου Μπενάκη τον ερχόμενο Νοέμβριο. Υπάρχει όμως και κάτι άλλο ιδιαίτερα ενδιαφέρον σ΄ αυτό τον εορτασμό: ότι θα φέρει στο προσκήνιο ΚΑΙ τον άνθρωπο που κρυβόταν πίσω από τον ζωγράφο-ποιητή Εγγονόπουλο. Είναι χαρακτηριστικό στην ταινία του Ξανθόπουλου (που θα προβληθεί στην τηλεόραση ΕΤ1 15 Μαρτίου, 21.10, και στο πλαίσιο μιας κινητής έκθεσης), όπως είναι χαρακτηριστικό και στο γοητευτικό λεύκωμα Η αγάπη είναι ο μόνος τρόπος που επιμελήθηκε με βαθιά γνώση η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, και εξέδωσε μόλις το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου, ως συντονίστρια των εκδηλώσεων. Πρόκειται για μια έκδοση πολύτιμη καθώς πέρα από την αναμενόμενη εργοβιογραφία, βιβλιογραφία και ανθολόγηση ποιημάτων και πινάκων του, συγκεντρώνει κρίσεις για το έργο του, μαρτυρίες συγχρόνων του και δηλώσεις του, που αναδεικνύουν τη συγκρότησή του. Η στάση ζωής του Εγγονόπουλου, η αυθεντικότητά του, η αντίστασή του στην εμπορευματοποίηση της τέχνης και στις οικονομικές συνδιαλλαγές είναι από μόνες τους ένα σχόλιο στον σημερινό κυνισμό και καιροσκοπισμό, στη ρηχότητα και στην ψευδοπροκλητικότητα. Κάτι τέτοιο εννοούσε και ο Πικάσο όταν έλεγε: «Περισσότερη σημασία από το τι φτιάνει ο καλλιτέχνης πρέπει να αποδίδεται στο τι είναι ο καλλιτέχνης».

«Με είχε μάθει ότι πρέπει να ζούμε όπως σκεφτόμαστε, διότι αν ζήσουμε με άλλον τρόπο θα καταλήξουμε και να σκεφτόμαστε μ΄ αυτόν», λέει η Λένα Εγγονοπούλου στην ταινία, και ζωντανεύει την καθημερινότητά του: ο Εγγονόπουλος σηκωνόταν στις 6 π.μ., ζωγράφιζε το πρωί, «έπλενε πάντα τα πινέλα του», και το απόγευμα διάβαζε «τους σημαντικούς», καθισμένος στο γραφείο του, «σαν να μελετούσε». Έτρωγαν μαζί στις 2 μ.μ. και στις 9 μ.μ., «ήταν πειθαρχημένος αλλά και τρελούτσικος» και «έδινε πάρα πολλές διαστάσεις στη ζωή του. Δεν προσχώρησε στον σουρεαλισμό, ήταν εκ γενετής σουρεαλιστής». Στο λεύκωμα, πάλι, βρίσκουμε τον πνευματικό του γιο, Ε. Χ. Γονατά, να επισημαίνει: «Οι γνώσεις του ήσαν απέραντες και τις εξυπηρετούσε μια θαυμάσια μνήμη. Εκείνος έστρεψε την προσοχή μου προς λησμονημένους συγγραφείς»…. Και τον μαθητή του κάποτε στη Σχολή Αρχιτεκτονικής, Δημήτρη Φιλιππίδη, να παρατηρεί: «… Γινόταν απροκάλυπτα σκληρός απέναντι στους πετυχημένους και σε όσους γλίστρησαν στην εμπορικότητα. Ο καλλιτέχνης για τον Εγγονόπουλο είναι μια τραγική φυσιογνωμία που δουλεύει μέσα σε δύσκολους καιρούς». Μάλιστα η κόρη του, Εριέττη, θυμάται: «Με τους πίνακές του είχε μια “ιδιοτροπία”: δεν ήθελε να πέφτουν σε χέρια άξεστα, σε χέρια δηλαδή ανθρώπων που ήθελαν να αγοράσουν ένα έργο του για το θεαθήναι». «Η ευαισθησία του», παρατηρούσε ο Μίλτος Σαχτούρης, «τον έκανε να κρατάει μια στάση επιθετικής άμυνας γιατί αλλιώς δεν θα μπορούσε να ζήσει και να δημιουργήσει…».

Οι ποιητές τον έλεγαν ζωγράφο και οι ζωγράφοιποιητή. Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει σοβαρή προσέγγιση του Εγγονόπουλου που να συνεξετάζει ισότιμα και σε διάλογο μεταξύ τους τις δυο του δραστηριότητες. Αυτό είναι ένα από τα στοιχήματα που θα πρέπει να κερδίσει ο φετινός εορτασμός του. Ο φακός του Ξανθόπουλου και η ματιά της Αμπατζοπούλου κάνουν την αρχή. Είναι αποκαλυπτικό να τον ακούς να απαγγέλλει τον Μπολιβάρ (1943) ή να διαβάζεις το Όρνεον 1748 (1946), και αμέσως μετά να βλέπεις τις δύο γυναικείες μορφές στον πίνακα του 1948 «Εμφύλιος» να σπαράσσονται με τη λόγχη στα σωθικά.