Στην παγίδα του γάμου

Οι ιστορικοί της Ρωσικής Λογοτεχνίας χαρακτηρίζοντας τις θεατρικές κωμωδίες του Γ κόγκολ βρίσκουν να έχει ιδιοφυώς αφομοιώσει ποικίλα στοιχεία από τις θεατρικές μορφές και τα πολυώνυμα είδη του ευρωπαϊκού θεάτρου.

Κανένας ιστορικός της Ρ ωσικής Λογοτεχνίας δεν μπορεί να αρνηθεί πως ξύνοντας λίγο την επιφάνεια του «Επιθεωρητή» και των «Παντρολογημάτων» θα ανακαλύψει ίντριγκες, χαρακτήρες, τύπους, καταστάσεις, ρυθμούς και του Μολιέρου (της πρώτης περιόδου) και του Λεσάζ και του Βοντεβίλ αλλά και του Χόφμαν, συνδυασμένα με στοιχεία από το λαϊκό ουκρανικό θέατρο και τις σκωπτικές λαϊκές αφηγηματικές μπαλάντες. Κανένας, ως γνωστόν, συγγραφέας και εν γένει δημιουργός δεν είναι αυτόνομος και δεν έχει εφεύρει τον εαυτό του. Όπως εξάλλου έχει διαπιστώσει η θεωρία της Λογοτεχνίας, όσο περισσότερο άγχος υπάρχει να αποφύγει κανείς την επίδραση, τη μίμηση ή την επήρεια των μαστόρων της συντεχνίας τόσο περισσότερο επιστρέφει ή ξορκίζοντας τα πρότυπα καταλήγει συνήθως σε θνησιγενή υβρίδια.

Ο Γκόγκολ στην πρώτη φάση της συγγραφικής του ζωής, πριν οδηγηθεί στην απομόνωση, την κατάθλιψη και τη θρησκοληψία αιφνιδιάζοντας ακόμη και τους πλέον έμπειρους κριτικούς, κυρίως ρεαλιστές , της εποχής του που είχαν διακρίνει σ΄ αυτόν το μεγάλο νυστέρι που νεκροτομούσε την υπνώττουσα μυστικιστική κοινωνία της Ρωσίας των αρχών του 1 9ου αιώνα, ήταν ένας ηθογράφος ολκής και οι κωμωδίες του μεγαλοφυείς σάτιρες καταστάσεων.

Δεν χρειάζεται να επανέλθω στην ερμηνεία που πρέπει να δίδεται πραγματικά στον όρο Ηθογραφία εκτός αν κάποιοι διευκολύνονται να μιλάμε για κωμωδίες Ηθών. Γένοιτο!

Τ α «Παντρολογήματα» σε μια πρώτη μορφή με τίτλο «Οι μνηστήρες» γράφτηκαν πριν από τον «Επιθεωρητή». Ολοκληρώθηκαν στη νέα τους μορφή στη Ρώμη και αυτό έχει σημασία γιατί στην ξενιτιά ένας συγγραφέας βλέπει καθαρότερα χωρίς να γίνεται κυνικός, έστω με κριτικό αλλά νοσταλγικό και αγαπητικό βλέμμα, τα ελαττώματα της κοινωνίας του. Στα «Παντρολογήματα» δεν υπάρχει χαρακτήρας, όπως θα λέγαμε για τον Μολιερικό Αρχοντοχωριάτη, τον Φιλάργυρο, τον Δον Ζουάν, τον Ταρτούφο. Υ πάρχουν γερά σχεδιασμένοι ανάγλυφοι τύποι με διάθεση καρικατούρας, δηλαδή με τα γνωρίσματα της γελοιογραφικής τέχνης, της εξόγκωσης, της υπερβολής , της έξαρσης του σωματικού ή του ηθικού ελαττώματος.

Στο κωμικό θέατρο χαρακτήρων , ο σατιριζόμενος προϋπάρχει της δράσης που αφηγείται ο συγγραφέας. Αναγγέλλεται στον τίτλο: ο Φιλάργυρος, ο Αρχοντοχωριάτης , ο Κατά Φαντασίαν Ασθενής, ο Ασυλλόγιστος , ο Χαρτοπαίκτης, ο Κόλαξ, ο Τ υχοδιώκτης (για να περιοδεύσω από τον Μολιέρο στον Μιλτιάδη Χουρμούζη). Ο δοσμένος αυτός χαρακτήρας, που περιγράφεται πριν ακόμη δράσει από τους ανθρώπους του περιβάλλοντός του, στο συγκεκριμένο έργο βρίσκεται σε μία συνθήκη, κρίση, αδιέξοδο, αιφνιδιασμό και επαληθεύεται η συμπεριφορά του.

ΙΝFΟ

«Τα παντρολογήματα» στο «Θέατρο Τέχνης Καρόλου Κουν» (Φρυνίχου 14, Πλάκα. Τηλ. 21 0-3222.464).

Στην κωμωδία καταστάσεων υπάρχουν τύποι, κοινωνικές εν πυκνώ συμπεριλήψεις ανθρώπινων συμπεριφορών (ο μικροαστός, ο μεγαλοαστός, ο βλαξ, ο αφηρημένος, ο φαντασιοκόπος, ο ερωτομανής, η φλύαρη)

και τους παρακολουθούμε να αντιμετωπίζουν μια δύσκολη, απροσδόκητη συνθήκη του καθ΄ ημέραν βίου. Στα «Παντρολογήματα» ένας μικροαστός δημόσιος λειτουργός (προνομιούχα τάξη στην τσαρική Ρωσία) νιώθει την κοινωνική πίεση που θέλει την ολοκλήρωση του ανθρώπου να αποδεικνύεται και να κατακτάται εφόσον νυμφευτεί. Έχοντας παγιδευτεί στην ασφάλεια της εργένικης ζωής αλλά νιώθοντας και την παράδοση του τόπου του, σύμφυτη με τη μυστικιστική του ορθοδοξία, που θεωρεί τον γάμο μυστήριο αλλά και την αλλαγή των κανόνων συμβίωσης εν γάμω, αφού οι μικροαστικές και εμπορικές νέες ηθικές ιδεολογίες τον συναρτούν με την προίκα, ο Ποτκαλιόσιν βρίσκεται σε πλήρη σύγχυση. Από τη σύγχυση προσπαθεί να τον βγάλει ένας φίλος του που έχει αηδιάσει από τον γάμο του, προϊόν ανάλογης εμπορευματικής συναλλαγής και ο οποίος σαδομαζοχιστικά θέλει να οδηγήσει όσο μπορεί περισσότερους στην παγίδα για να νιώθει ανετότερα (!) ως ομοιοπαθής. Από την άλλη υπάρχει μια τυπική πλούσια νύφη, άπειρη, πανικόβλητη, αγαθιάρα που η φύση της την ωθεί στον γάμο αλλά δεν διαθέτει κριτήρια επιλογής. Γ ύρω από τα τρία αυτά βασικά τυπικά πρόσωπα συμφύρονται μια προξενήτρα, μια καχύποπτη θεία της νύφης, μια καπάτσα υπηρέτρια, ένας βαριεστημένος μουζίκος υπηρέτης του γαμπρού και τέσσερις επίδοξοι μνηστήρες, απολαυστική γελοιογραφική ανθολογία. Ο λίγο εξοικειωμένος με το θέατρο σκιών και με το διαβόητο έργο «Ο γάμος του Καραγκιόζη» θα διακρίνει και τη βεζυροπούλα και τον γαμπρό και τους επίδοξους μνηστήρες, Μπαρμπα-Γιώργο, Σιορ Διονύσιο, Ομορφονιό, Χατζηαβάτη, αρκεί να θυμηθεί πως αυτοί οι τελευταίοι προϋπάρχουν της δοσμένης κατάστασης, άρα γνωρίζουμε πώς θα αντιδράσουν.

Το έργο του Γκόγκολ είναι καθαρό θέατρο, η υπόθεσή του είναι προσχηματική, προέχει η συνθήκη που δημιουργείται και το πώς οι κοινωνικοί τύποι που συμφύρονται θα συμπεριφερθούν.

Υπάρχουν δύο τρόποι για να παρασταθούν αυτά τα έργα κωμικών καταστάσεων. Να τονιστεί το ηθογραφικό τους πλαίσιο, όχι με γραφικά τεχνάσματα και λαογραφικές τεκμηριώσεις, αλλά με μιμήσεις των τελετουργικών και συμπεριφερικών ηθών που αναδεικνύουν τα κοινωνικά συμφραζόμενα, τα κίνητρα, τους σκοπούς και τα αίτια των καταστάσεων, των θεσμών και των συνηθειών της εποχής ή να βρεθεί μια υπερχρονική σταθερά που κάνει αυτά τα έργα αναγνωρίσιμα σήμερα και με έξαρση, διόγκωση των τύπων να αναδειχθεί ο σατιρικός πυρήνας με γελοιογραφική μέθοδο.

Ο Γιάννης Μπέζος σκηνοθέτησε στο «Θέατρο Τέχνης» της Φρυνίχου το έργο χωρίς να κλίνει προς τη μία από τις δύο εκδοχές ερμηνείας, αλλά συμφύροντάς τες. Ο Πάτσας έπραξε το ίδιο. Δημιούργησε έναν καθαρά θεατρικό χώρο με σπετσάτα ζωγραφικά και δύο- τρία στοιχεία αναγκαία για τη δράση επίπλωσης αλλά συνάμα σχεδίασε έξοχα κοστούμια εποχής. Οι ηθοποιοί μοιράστηκαν , άλλοι έπαιζαν ηθογραφική σάτιρα και άλλοι καρικατουρίστικη υπερβολή. Ο ίδιος ο Μπέζος ήταν έξοχος στον βιτριολικό φίλο που ζητάει ομοιοπαθείς στον γαμήλιο ζυγό. Ηθοποιός με κύρος, μέτρο, ρυθμούς και σημαίνουσα κίνηση, έδωσε έναν Κασκαριόφ χάρμα. Το ίδιο και ο ηθοποιός Σ τέλιος Δρίβας (Στραπατσάδας), κράτησε τον τύπο σε ηθογραφικό πλαίσιο χωρίς να τον σοβαρέψει αλλά ορθά, δείχνοντας τα κωμικά αποτελέσματα μέσα σε μια σοβαρή συνθήκη όπου έχει εμπλακεί. Η πολύ καλή ηθοποιός Ναταλία Τσαλίκη, πλασμένη για τον ρόλο της Αγάθια (όνομα και πράμα) παρασύρθηκε σε μούτες και επικίνδυνες σιωπές, ενώ όταν δεν κατέφευγε σε τέτοια τερτίπια έπαιζε την ευήθη αμηχανία αλλά και την ενστικτώδη ερωτική βουλιμία με γνήσια υλικά. Η Μαίρη Μαυρομμάτη (θεία)

κρατήθηκε σε ανεκτά όρια, αλλά κατέφυγε σε σπασμωδικές αμήχανες αντιδράσεις. Ο Στέλιος Μάινας είναι κομμένος και ραμμένος για τον Ποτκαλιόσιν. Έδωσε με κέφι την επιπολαιότητά του αλλά η σχηματοποίηση που ακολούθησε στέρησε την ερμηνεία του από τη μελαγχολία του ρόλου. Οι υπόλοιποι ηθοποιοί κινήθηκαν στην γκάμα της καρικατούρας, άλλος πολύ και αφόρητα, όπως ο Γιώργος Ψυχογιός (κρίμα, γιατί συνήθως είναι ηθοποιός με κωμικό μετρημένο ύφος), άλλος με έντονη μανιέρα, όπως ο Τάσος Γιαννόπουλος (άλλος ταλαντούχος τυπίστας που λόξευσε)

και άλλος με υποκριτική φλύαρη μανιέρα τρόμου του κενού όπως η Φαίδρα Δρούκα (Προξενήτρα).

Κρατώ την παρουσία της Λήδας Καπνά (υπηρέτρια) γιατί διέβλεψα πως αυτό το νέο κορίτσι που ουσιαστικά πρωτοεμφανίζεται στη σκηνή «γράφει», επιβάλλεται άμα τη εμφανίσει και τραγουδάει υπέροχα.

Με λίγο περιορισμό των υπερβολών η παράσταση θα καλπάσει, γιατί ο Μπέζος τής έδωσε έναν εύφορο ρυθμό που θυμίζει φάρσα και είναι σωστός.


Χρειάζεται πατίνα, όχι παρεΐστικη πλάκα

Μια τελευταία παρατήρηση για τη μετάφραση που χρησιμοποιήθηκε. Είχε γίνει για την παράσταση που σκηνοθέτησε ο Λιβαθινός στο «Θέατρο Πορεία». Την υπογράφουν ο Καρατζάς και ο Τάρλοου. Ο πρώτος έχει δώσει δείγματα σοφής μεταφραστικής ηθικής. Υποθέτω λοιπόν πως οι εκσυγχρονισμοί ανήκουν στον δεύτερο. Αλλά πώς συμβιβάζεται, κύριοι, μικροαστοί του 1835 περίπου ντυμένοι με κοστούμια εποχής να αναφέρονται σε «γκόμενες» και άλλα ηχηρά παρόμοια. Πέρα από την έγκυρη μετάφραση του Λυκούργου Καλλέργη υπάρχει και η πρώτη μετάφραση στα ελληνικά από τα ρωσικά του Αγαθοκλή Κωνσταντινίδη (Εκδόσεις Μαρασλή), σε γλώσσα σαν του Χουρμούζη, του Κορομηλά, του Καπετανάκη και του Νικολάου Λάσκαρη ή τη μίμησή τους όπως το πέτυχε ο Βαρβέρης με τον Μένανδρο. Αυτά τα έργα έχουν χρεία μιας πατίνας κι όχι εκσυγχρονισμό γλωσσικό της παρεΐστικης πλάκας.