Ρωγμές στη βεβαιότητα

Πριν κλείσω, καταγράφω την προσωπική μου εμπειρία από το έργο του. Τον γνώρισα με το «Η Γένεση του Ολοκληρωτισμού»- έργο που πρωτοκυκλοφόρησε το 1959, όταν ακόμη η προοδευτική διανόηση της Δύσης απολάμβανε τη βεβαιότητα πως το θέατρο των Σκιών της Ιστορίας είναι με το μέρος της.

Ήταν από τις πρώτες φωνές που δημιούργησαν ρωγμές σ΄ αυτήν τη βεβαιότητα. Ακολούθησαν το «Μάζα και Ιστορία» και το «Ο Μαρξ και οι μαρξιστές». Τελευταίο διάβασα, πριν από δύο χρόνια το «Τέχνη και Πολιτισμός στην Αρχαία Ελλάδα». Ένα έργο που απαντά με τον δικό του τρόπο στο κεντρικό ερώτημα οποιουδήποτε προσεγγίζει την κλασική Ελλάδα: πώς είναι δυνατόν να συνυπάρχει σε έναν κόσμο η αιματοβαμμένη σκηνή της τραγωδίας και ο Παρθενών; Όσοι νομίζουν ότι το έχουν απαντήσει εκ των προτέρων, απλώς αρνούνται να σκεφτούν.

Κλείνω με ένα απόσπασμα από το «Τέχνη και Πολιτισμός»:

«Ενώ η σύγχρονη νατουραλιστική αντίληψη τονίζει την ασυνέχεια που χαρακτηρίζει την κατάσταση του ανθρώπου σε σχέση με τη φύση, ενώ ο Χομπς βλέπει την ανθρωπότητα να πραγματώνεται μέσα στον τεχνητό Λεβιάθαν και ο Μαρξ ανάγει τη δημιουργημένη από την τεχνική φύση σε “πραγματική ανθρωπολογική φύση”, η αντίληψη των αρχαίων δεν μπορούσε παρά να απαξιώνει οτιδήποτε έδειχνε να σπάει τη συνέχεια της φύσεως και να ξεφεύγει από τον δυναμισμό της».