Ο «απόκοσμος» ποιητής της ωριμότητας

Γιατί όμως μετά το 1830 απομονώθηκε ο ώριμος Σολωμός από τα σύγχρονά του δρώμενα και τις εξελίξεις; Η στάση του αυτή δεν φαίνεται τόσο παράδοξη αν πάρει κανείς υπόψη του την ηθική διάσταση του ιδεαλισμού του. Ο σκεπτικισμός του μπροστά στην ενδεχόμενη ένωση της Επτανήσου με την Ελλάδα, όπως επίσης και η άρνησή του να επισκεφθεί την ελευθερωμένη Ελλάδα αποτελούν αδιάψευστα τεκμήρια της ριζικής του διαφωνίας με τις πολιτικές αλλά και πολιτισμικές κατευθύνσεις που κυριάρχησαν στο Ελληνικό Βασίλειο κατά την περίοδο της Βαυαροκρατίας και του Όθωνα. Ούτως ή άλλως, η εμμονή του να υμνεί το Μεσολόγγι είκοσι χρόνια μετά την πτώση του αποτελούσε, μεταξύ άλλων, και μια ξεκάθαρη πολιτική αποδοκιμασία της σύγχρονής του Ελλάδας.

Σύμφωνα με το εξηγητικό σχήμα του ιστορικού Σπυρίδωνος Ζαμπέλιου το 1859, η Ελλάδα μετά το 1830 εισήλθε σε μια «πεζή» (δηλαδή, αντιποιητική) φάση, όπου το ζητούμενο δεν ήταν πια η απόκτηση της ελευθερίας (όπως στις «ηρωικές» και άρα «ποιητικές» μέρες του ΄21), αλλά η συνετή και φρόνιμη διαχείρισή της. Ο «νέος αγώνας» του έθνους ήταν η ανάπτυξη κρατικών υποδομών (σχολείων, δικαστηρίων, νοσοκομείων, οδικού δικτύου), και στον βαθμό που ο ποιητής δεν βρίσκει τίποτα το «ποιητικό» σε όλα αυτά για να εξυμνήσει, λογικό είναι να απομονώνεται και να επιστρέφει στο ιστορικό παρελθόν, όντας ανίκανος να συντονιστεί με τις σύγχρονες εξελίξεις. Για τον Ζαμπέλιο, ο ώριμος Σολωμός είναι ένας απόκοσμος ποιητής, ένας ποιητής χωρίς κόσμο, και κάτι αντίστοιχο προϋποθέτει ο σύγχρονος αισθητισμός που ερμηνεύει τους « Ελεύθερους Πολιορκημένους » ως «καθαρή ποίηση» χωρίς ιστορικό αναφερόμενο, λες

❝ Α, το φως που σε στολίζει, σαν ηλίου φεγγοβολή, και μακρίθεν σπινθηρίζει, δεν είναι, όχι, από τη γη.

εις την Ελευθερίαν στρ. 94

και, επειδή το Μεσολόγγι λειτουργεί ως το σύμβολο μιας πανανθρώπινης και οικουμενικής αλήθειας, έπαψε να προσδιορίζεται ιστορικά ή λες και η ιδέα της Ελευθερίας να ήταν ένα ανυπόστατο νεφέλωμα που υπερίπταται του κόσμου των ανθρώπων χωρίς ιστορική εφαρμογή. Διόλου τυχαίο, λοιπόν, που αυτός ο αισθητισμός ερμηνεύει την ώριμη σολωμική ποίηση ως «Φυσική που έγινε Μεταφυσική», αναιρώντας πλήρως τον Σολωμό και επιβεβαιώνοντας απολύτως τον Ζαμπέλιο (τον οποίο, κατά τ΄ άλλα, λοιδορεί ως ανεπαρκή αναγνώστη του Σολωμού).

Ο ιδεαλισμός ωστόσο του Σολωμού (η άρνησή του να διαχωρίσει πλήρως την ιδέα από την πραγματικότητα) δεν θα μπορούσε ποτέ να ενδώσει και να εκφυλιστεί στην ιδεοληψία του εθνικιστή ή του θρησκόληπτου που εξισώνει άκριτα το «εθνικό» (ή το «ιστορικό») με το «αληθινό». Όπως έδειξε η απάντηση του Πολυλά στον Ζαμπέλιο το 1860, ο ιδεαλιστής Σολωμός ουδέποτε υπήρξε ένας ιδεόληπτος αιθεροβάμων, κατά τον ίδιο τρόπο που και ο ποιητικός ιστορισμός του δεν ήταν ποτέ σκέτη «ιστορία» ή σκέτη «ποίηση» αλλά και τα δυο μαζί σε έναν ακατάπαυστο και διαρκή αλληλοπροσδιορισμό. Αλληλοπροσδιορισμό που δείχνει ότι εξαρχής το ζητούμενο (αλλά και η μέγιστη απορία) της σολωμικής ποίησης ήταν το πώς θα προσγειωθεί η ποίηση στο πεδίο της ιστορίας χωρίς να απολεσθεί η ποιητικότητά της αλλά και πώς η ιστορική στιγμή θα ανυψωθεί στο επίπεδο της τέχνης δίχως να θυσιαστεί η απτή υλικότητά της ως ιστορίας.

Ο Δημήτρης Πολυχρονάκης είναι λέκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης