Η Μεταφυσική που έγινε Φυσική

Όλοι αυτοί οι αλληλοπροσδιορισμοί γλώσσας και ελευθερίας, ποίησης και ιστορίας, ιδέας και πραγματικότητας προϋποθέτουν στο βάθος τους τη χριστιανική διδασκαλία περί Θεανθρώπου και «Ενσαρκώσεως του Λόγου», την οποία ο Σολωμός συνόψισε στον γνωστό στοχασμό του για τη «Μεταφυσική που έγινε Φυσική». Διόλου τυχαίο λοιπόν που η εθνεγερσία στα ποιήματα του Σολωμού διαλαμβάνεται με το ρίγος μιας κοσμοϊστορικής στιγμής που είναι αξεδιάλυτα ιστορική και ποιητική μαζί. Διόλου τυχαίο, επίσης, που η εθνεγερσία σε αυτά τα ποιήματα ενέχει πάντα τον χριστιανικό συμβολισμό της νεκρανάστασης που μετατρέπει τον εκάστοτε ιστορικό τόπο μαρτυρίου (όπως το Μεσολόγγι) σε αναστάσιμο τόπο εξαγνισμού και ομολογίας της αλήθειας.

Με την ποίησή του εντέλει, ο Σολωμός επιτυγχάνει μια μεταφυσική ανάγνωση της ιστορίας. Παράδειγμα όταν αναφέρεται στο υπερούσιο φως που εκπέμπει η προσωποποιημένη ιδέα της Ελευθερίας στις απαράμιλλης ομορφιάς στροφές 94-95 του « Ύμνου» ή στο «θεϊκό πάτημα» της Μητέρας-Πατρίδας στο Γ΄ Σχεδίασμα των « Ελεύθερων Πολιορκημένων» . Αυτή όμως η μεταφυσική ανάπλαση της ιστορίας δεν εκβάλλει ποτέ στην αγιοποίηση ή στην αποθέωσή της. Για παράδειγμα, στη στροφή 66 του «Ύμνου», ο Σολωμός καταδικάζει ως μια παρεκτροπή από τον ιδεώδη κόσμο της Ελευθερίας τον εγκληματικό σφαγιασμό των Τούρκων αμάχων από τους Έλληνες πολεμιστές της Τριπολιτσάς. Στην περίπτωση αυτή, η ιστορική πραγματικότητα δεν ταυτίζεται με το φιλελεύθερο ιδεώδες. Αλλά τούτος ο χωρισμός ιδέας και πραγματικότητας (όπως και η μέθεξή τους) προϋποθέτει καταρχήν τον αλληλοπροσδιορισμό τους, χωρίς τον οποίο δεν θα είχε κανένα νόημα η σολωμική καταγγελία. Η μεταγενέστερη δήλωση του Σολωμού ότι «το έθνος θα πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό ό,τι είναι Αληθές» αποτυπώνεται ήδη στη στροφή 66 του « Ύμνου», και διδάσκει ότι κανείς δεν είναι ελεύθερος αν δεν αποδειχθεί πρωτίστως άξιος της ελευθερίας του. Είναι γνωστό άλλωστε ότι η τροπή της Ελληνικής Επανάστασης απογοήτευσε εκ των υστέρων τον Σολωμό, έτσι ώστε στη «Γυναίκα της Ζάκυθος» να την παραλληλίζει με «την κότα που τη μαδάνε και ο αέρας συνεπαίρνει τα πούπουλά της». Και πάλι όμως αυτό το αίσθημα της απογοήτευσης και διάψευσης αντανακλά πρωτίστως (όπως ακριβώς κι ο αρχικός ενθουσιασμός του « Ύμνου ») μια βαθιά πίστη στον κόσμο της Επανάστασης που, από αυτή την άποψη, δεν έπαψε ποτέ να στοιχειώνει το έργο του Σολωμού.