Ο αγωνιστικός φιλελευθερισμός του Σολωμού

ΚΑΤΑΓΓΕΛΛΕΙ ΤΗΝ ΨΕΥΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΩΝ ΙΟΝΙΩΝ,
ΑΝΤΙΠΑΡΑΤΙΘΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΕΠΤΑΝΗΣΙΑΚΗ ΑΡΙΣΤΟΚΡΑΤΙΑ
ΠΑΡΟΤΙ ΑΝΗΚΕ Σ΄ ΑΥΤΗΝ, ΧΑΙΡΕΤΙΖΕΙ ΤΙΣ ΕΞΕΓΕΡΣΕΙΣ ΣΤΗΝ
ΑΜΕΡΙΚΗ, ΤΗΝ ΙΣΠΑΝΙΑ, ΤΗΝ ΙΤΑΛΙΑ ΚΑΙ ΕΝΤΑΣΣΕΙ ΤΗΝ
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΘΝΕΓΕΡΣΙΑ ΣΤΟΝ ΑΓΩΝΑ ΟΛΑΚΕΡΟΥ ΤΟΥ
ΔΥΤΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΓΙΑ ΑΥΤΟΔΙΑΘΕΣΗ. ΓΙΑ ΤΟΝ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟ
ΣΟΛΩΜΟ, ΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ, ΙΔΕΑ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ
ΑΛΛΗΛΟΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΝΤΑΙ
Tον Αύγουστο του 1824 ο Σολωμός έγραψε στον φίλο του Γεώργιο Δε Ρώσση ότι τού ήταν αδύνατο να συνεχίσει να συνθέτει ποιμενικά ειδύλλια την ίδια ακριβώς στιγμή που ο πόλεμος μαινόταν στη φλεγόμενη από την επανάσταση Ελλάδα. Η σολωμική αυτή δήλωση αντανακλά την επίδραση του πρώιμου ιταλικού ρομαντισμού, ο οποίος, στο όνομα της επανασύνδεσης της λογοτεχνίας με τη σύγχρονη ζωή, δεν απαιτούσε μόνο την αποδέσμευση της μοντέρνας ποίησης από τα κλασικά στερεότυπα

❝ Ώ τρακόσιοι! σηκωθήτε και ξανάλθετε σ΄ εμάς· τα παιδιά σας θέλ΄ ιδήτε πόσο μοιάζουνε μ΄ εσάς.

Ύμνος εις την Ελευθερίαν στρ. 78

της αρχαίας μυθολογίας αλλά και τον συντονισμό της με τα φιλελεύθερα ιδεώδη των εθνικοπατριωτικών κινημάτων της εποχής.

Εμπνεόμενος από τη στρατευμένη λογική του ιταλικού ρομαντισμού που διακηρύσσει ότι ο ποιητής και ο τύραννος οφείλουν να παραμείνουν εσαεί δυο ορκισμένοι εχθροί ή ότι η ποιητική πένα μπορεί να αποδειχθεί ένα εξίσου αποτελεσματικό με το ξίφος όπλο κατά της τυραννικής καταδυνάστευσης των λαών, ο Σολωμός θα αποκηρύξει λοιπόν τα ανάλαφρα ερωτικά και θρησκευτικά τραγούδια της νεότητάς του για χάρη εκείνου ακριβώς του ποιητικού φιλελευθερισμού που εξαγγέλλει η στροφή 86 του «Ύμνου εις την Ελευθερίαν»: « Μες στα χόρτα, στα λουλούδια/ το ποτήρι δεν βαστώ/ φιλελεύθερα τραγούδια/ σαν τον Πίνδαρο εκφωνώ ». Στο πλαίσιο αυτού του ποιητικού φιλελευθερισμού, η βακχικών διαθέσεων ποίηση του «ποτηριού» δεν μπορεί παρά να καταδικάζεται για το οκνηρό ήθος της αποχαύνωσης και της μαλθακότητας που καλλιεργεί, για τον εγωκεντρικό ηδονισμό της που, ευνουχίζοντας την ανθρώπινη αγωνιστικότητα, καταλήγει να γίνεται ο στυλοβάτης και ο εγγυητής της εκάστοτε πολιτικής τυραννίας.

Η άρνηση, επομένως, του Σολωμού να βαστήξει το ποτήρι καθ΄ όλη τη διάρκεια του Αγώνα εκφράζει τον μαχητικό φιλελευθερισμό ενός ποιητή που δεν μπορεί να παραμένει απαθής ή αμέτοχος απέναντι στο καταλυτικό γεγονός της Επανάστασης, που δεν μπορεί να επαναπαύεται στην ανάλαφρη ανεμελιά των νεανικών του τραγουδιών και την κοινωνική ή πολιτική ανευθυνότητα που αυτά καλλιεργούν, αλλά που, αντιθέτως, αναλαμβάνει τις ευθύνες του, ανταποκρινόμενος στο κάλεσμα της ιστορικής στιγμής και των καίριων αιτημάτων που πιεστικά πλέον αυτή θέτει. Ο ίδιος αυτός αγωνιστικός φιλελευθερισμός παρωθεί τον Σολωμό να καταγγείλει (στη λογοκριμένη στροφή 21 του «Ύμνου») την «ψεύτικη ελευθερία» των Ιονίων, και να έρθει σε αντιπαράθεση όχι μόνο με την Αγγλική Διοίκηση των Νησιών αλλά και με το ευρύτερο περιβάλλον της επτανησιακής αριστοκρατίας στην οποία και ο ίδιος ανήκε.

Και είναι το ίδιο ακριβώς φιλελεύθερο ιδεώδες που παροτρύνει τον Σολωμό στο προοίμιο του «Ύμνου» να χαιρετίσει τις αντίστοιχες εξεγέρσεις στην Αμερική, την Ισπανία και την Ιταλία με έναν τρόπο που δεν απομονώνει την ελληνική εθνεγερσία στον στενό γεωγραφικό της χώρο, αλλά, αντιθέτως, την εντάσσει στα ευρύτερα συμφραζόμενα ενός γενικευμένου φιλελευθερισμού που διαπερνά ολάκερο τον δυτικό κόσμο στον αγώνα του για αυτοδιάθεση.