Άγνωστος, αφανής και παραγνωρισμένος

ΠΟΣΟΙ ΞΕΡΟΥΝ ΣΗΜΕΡΑ ΟΤΙ Ο ΣΟΛΩΜΟΣ
ΕΓΡΑΨΕ ΣΑΤΙΡΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ Ή ΟΤΙ ΞΕΚΙΝΗΣΕ
ΤΗΝ ΚΑΡΙΕΡΑ ΤΟΥ ΩΣ ΙΤΑΛΟΣ ΠΟΙΗΤΗΣ;
ΠΟΣΟΙ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟΙ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΕΙ
ΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΤΩΝ 158 ΣΤΡΟΦΩΝ ΤΟΥ
«ΥΜΝΟΥ ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΝ»;
Πόσοι ξέρουν ότι ο Ύμνος..., που μνημειώνει τους στόχους και τα πολεμικά κατορθώματα της ελληνικής Επανάστασης, τολμά να διαχειριστεί και τη βία των Ελλήνων πολεμιστών, στην άλωση της Τριπολιτσάς (« Προσοχή καμία δεν κάνει/ κανείς, όχι, εις τη σφαγή·/ πάνε πάντα εμπρός. Ω! φθάνει,/ φθάνει· έως πότε οι σκοτωμοί; » στρ. 66) καθώς και το πολιτικό θέμα της διχόνοιας (στρ. 142-150). Ή ότι ο ποιητής, από σεβασμό στον Άγγλο φιλέλληνα λόρδο Γκίλφορντ, ιδρυτή της Ιονίου Ακαδημίας της Κέρκυρας (1823/4) που υπήρξε το πρώτο ελληνικό Πανεπιστήμιο, απάλυνε την αρχική μορφή της στρ. 25, όπου περιγράφεται η αντίδραση της Αγγλίας στην επανάσταση: « Και στο πέλαο μία ματία/ ρίχνει που σπιθοβολά, / και τα νύχια τα μακρία/ σφίγγει,απλώνει αρπαχτικά ». Πόσοι γνωρίζουν ότι ο Σολωμός χρειάστηκε να «αυτολογοκριθεί» στην τρίτη έκδοση του Ύμνου (Μεσολόγγι 1825)- η πρώτη έγινε στο Παρίσι, με γαλλική μετάφραση (1825), και η δεύτερη στο Λονδίνο, σε αγγλική (1825)- βάζοντας και στο ελληνικό κείμενο και στην ιταλική μετάφραση αποσιωπητικά στη θέση της στροφής 21, η οποία αναφέρεται

❝Γιατ΄ η ψυχή μου μόλεγε συχνά /στο στήθος μέσα: Στον κόσμο την αγάπη σου /πάρα πολύ μη βάνης, και τ΄ άστρα μ΄ όλο τους το /φως κοιτούν μ΄ ερωτεμένα, και ρόδο μέσα μου πολύ, κρίνος /πολύς, ανθίζει.

Απόσπασμα άγνωστου ποιήματος

στην αγγλική κυριαρχία των Επτανήσων με τρόπο που θα είχε πιθανότατα προκαλέσει την απαγόρευση της κυκλοφορίας του βιβλίου: « Μ΄ όλον που είναι αλυσσωμένο/ το καθένα τεχνικά/ και εις το μέτωπο γραμμένο/ έχει “Ψεύτρα Ελευθεριά” ». Αντίστοιχα, αποσιωπητικά μπήκαν στην ιταλική μετάφραση των στροφών 26-27, που αναφέρονται στην αυταρχικότητα της Αυστρίας (« που φτερά και νύχια θρέφει/ με τα σπλάχνα του Ιταλού »), και απειλούσαν την προώθηση του βιβλίου στο αυστροκρατούμενο τμήμα της Ιταλίας. Ύστερα από όλα αυτά, κι άλλα ανάλογα, είναι σαφές ότι η χρήση του επιθέτου «άγνωστος» για τον Σολωμό δεν είναι μια υπερβολή που επιδιώκει απλώς να προσελκύσει το αναγνωστικό ενδιαφέρον. Το αντίθετο μάλιστα, η εστίαση στις «άγνωστες» πτυχές του μας επιτρέπει επιτέλους να τον τοποθετήσουμε στο πραγματικό, ιστορικό, γεωγραφικό και πολιτισμικό περιβάλλον του, έτσι ώστε να αποσαφηνιστούν οι όροι της δημιουργίας του και να αναδειχθεί η φύση της ποιητικής του προσπάθειας.

Η «απειλή»
«Και παραξενεύεται κανείς», γράφει ο Σεφέρης ( Δοκιμές Α΄, 1984) «όταν σκεφτεί ότι ενώ ήταν πολύ πιο φυσικό ν΄ αρχίσει η λογοτεχνία μας από συγγραφείς του τύπου του Κρυστάλλη, άρχισε απεναντίας από έναν ποιητή που η φυσική του ροπή τον έριχνε ολότελα έξω από τον στίβο της μεγάλης του προσπάθειας, και που είχε για σημαντικότερο εφόδιο, στην προσπάθεια αυτή, τη διάκριση του νου και την αντοχή της ψυχής του. Και η ψυχή του μεγάλου άντρα λύγισε συχνά και δεν τον βοήθησε ως το τέλος». Με την τελευταία φράση του ο Σεφέρης αναφέρεται στο γεγονός ότι ο Σολωμός άφησε ανολοκλήρωτα τα ωριμότερα και σημαντικότερα ποιήματά του, γεγονός που στο παρελθόν αποσιωπήθηκε ή υποβαθμίστηκε, καθώς θεωρήθηκε απειλητικό για την εικόνα του εθνικού ποιητή (: ήταν επομένως ανίκανος ως ποιητής ο εθνικός ποιητής;). Σήμερα, βέβαια, η αποσπασματικότητα του σολωμικού έργου γίνεται ολοένα και περισσότερο γνωστή, καθώς σημασία έχει τώρα να γνωρίσουμε τις πραγματικές διαστάσεις του ποιητή και του έργου του· τον βαθμό στον οποίο η ποιητική βούληση τελικώς υλοποιήθηκε, προτού τα έργα αυτά εγκαταλειφθούν. Είναι βέβαια ευνόητο ότι απέναντι σε μια τέτοια κειμενική ιδιομορφία απαιτείται η ευέλικτη ανασύνταξη τόσο του ειδικού μελετητήεκδότη, όσο και του αναγνώστη. Ο πρώτος πρέπει να επεξεργαστεί έναν τρόπο εκδοτικής παρουσίασης του ποιητικού υλικού, ο οποίος αφ΄ ενός να μην παραποιεί την ποιητική βούληση και τον βαθμό πραγμάτωσής της και αφ΄ ετέρου να επιτρέπει στον αναγνώστη να τα παρακολουθήσει με ευκολία. Ο δεύτερος πρέπει με τη σειρά του να καλλιεργήσει έναν προσιδιάζοντα τρόπο ανάγνωσης: να διαβάσει τα εν λόγω κείμενα με τα χάσματά τους και, έχοντας επίγνωση ότι δεν είναι ολοκληρωμένα, να επικεντρώσει όχι μόνο στο αποτέλεσμα αλλά και στη διαδικασία σύνθεσης και επεξεργασίας, που οδηγούν προς αυτό. Η ανάγνωση μπορεί να μοιάσει με περιήγηση στα ερείπια ενός ρωμαϊκού πολεοδομικού συγκροτήματος με τη βοήθεια ενός οδηγού- με τη διαφορά, βέβαια, ότι τα κείμενα αυτά δεν υπήρξαν ποτέ άρτια κτίσματα· ήταν κτίσματα υπό ανέγερση, στα οποία ξαφνικά οι εργασίες διακόπηκαν.