Φως στο αίνιγμα Γκίκα

«Η ζωγραφική μου στοχεύει στην οντολογία και στην ουσιαστικότητα», έλεγε ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας

Τον είπαν πατριάρχη της ελληνικής ζωγραφικής, μέγιστο ζωγράφο και συντηρητικό.
Ιδεαλιστή και διακοσμητικό. Εκατό χρόνια μετά τη γέννηση του Νίκου
Χατζηκυριάκου-Γκίκα, δύο διαφορετικές εκθέσεις στο Μουσείο Μπενάκη και στη
Δημοτική Πινακοθήκη φέρνουν στο φως εκατοντάδες έργα και σχέδια του πιο
αμφιλεγόμενου από τους μεγάλους Έλληνες ζωγράφους.

Απολλώνιος και διονυσιακός, σκεπτόμενος δημιουργός και αισθησιακός, σε ό,τι
άγγιζε σε σχέση με τη φύση, μια προσωπικότητα όπου αυτά τα δύο στοιχεία
αλληλοσυμπληρώνονται είναι ο Γκίκας σύμφωνα με την ιστορικό της τέχνης Ντόρα
Ηλιοπούλου-Ρογκάν που επιμελήθηκε την έκθεση 120 έργων και 400 άγνωστων επί το
πλείστον σχεδίων του, στο Μουσείο Μπενάκη και μια πλήρη σχεδόν έκδοση με 1.200
έργα, σχέδια, χαρακτικά, γλυπτά, μακέτες σκηνικών και κοστουμιών, από το
πολυσχιδές έργο εβδομήντα ετών δουλειάς.

«Εκείνο που άδολα ψάχνω είναι να προσεγγίσω όσο είναι ανθρωπίνως εφικτό την
υπέρτατη αλήθεια, εκείνη που ισοδυναμεί με την υπέρτατη ενέργεια. Την ενέργεια
που, καθώς κινεί το σύμπαν, αποδεικνύει ότι ύλη και πνεύμα δεν αποτελούν παρά
τις δύο όψεις μίας και της αυτής υπέρτατης δύναμης», σημείωνε ο ίδιος ο
πολυταξιδεμένος καλλιτέχνης – έως Ιαπωνία, Ινδίες, Χαβάη.

Στο «Γλέντι στην ακρογιαλιά», έργο της παρισινής περιόδου του Γκίκα (1931), φανερώνονται τόσο τα κυβιστικά χαρακτηριστικά της ζωγραφικής του όσο και η αγάπη του για τα χρώματα με φως

Η έκθεση μας παραδίδει σε μια θάλασσα πινάκων, χρωμάτων και σχημάτων,
όπου συμπαρατίθενται τα πιο γεωμετρικά κυβιστικά, μετακυβιστικά απολλώνια έργα
του με τα διονυσιακά, όπου η φύση μετατρέπεται σε ένα δάσος περίπλοκων μορφών
και χρωμάτων. Κυριαρχεί ο παλμός της λαβυρινθώδους γραμμής που καταλήγει στα
έργα μετά το ’60 σε μια έκρηξη, όταν το χρώμα σπάει σε φως και αντανακλάσεις
και μεταδίδεται μια αίσθηση ποιητική.

Η δεύτερη έκθεση διοργανώνεται από την Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων και η
επιμελήτρια Νέλλη Κυριαζή επιχειρεί να προσεγγίσει τον Γκίκα μέσα από το έργο
του. Με τίτλο «Τοπία και εσωτερικά» παρουσιάζει 42 λάδια, 75 σχέδια από τα
οποία τα μισά είναι αδημοσίευτα, χαρακτικά και 18 μεταξοτυπίες και τα χωρίζει
σε ομάδες ανάλογα με τα θέματα του Γκίκα, με στόχο να ανιχνεύσει «τη συμβολή
του Γκίκα στη στοιχειοθέτηση του μοντέρνου εικαστικού λεξιλογίου της χώρας
μας». Είναι τα υπέροχα κυβιστικά ή μετακυβιστικά τοπία του. Η έκθεση προχωρεί
στην ερμηνεία του περιεχομένου τους, τη σταδιακή αποκόλληση του Γκίκα από τον
στεγνό κυβισμό και την προσπάθειά του να δώσει στα σχήματα ουσία, περιεχόμενο
και φως.

Συμπερασματικά, οι δύο εκθέσεις του έργου του Γκίκα καταλήγουν να συγκλίνουν
για τον καλλιτέχνη που άφησε πάνω από χίλιους πίνακες και άπειρο αριθμό
σχεδίων.

Στο πωλητήριο του Μουσείου Μπενάκη διατίθενται μεγάλες και μικρές μεταξοτυπίες
έργων του Γκίκα (420 ευρώ, καδραρισμένες), κούπες και ασημένια κοσμήματα με
θέματα από το έργο του. Ο κατάλογος (Εκδόσεις Λιβάνη), 500 σελίδων, τιμάται 95 ευρώ.

«Η ωραιότητα μιας φτωχικής παράγκας»

Ο υδραίικης καταγωγής Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, ισάξιο μέλος επί 20 χρόνια
της παρισινής σχολής, που γνώρισε το κάλεσμα της ευρωπαϊκής τέχνης σε ηλικία
14 ετών στο Παρίσι αντικρύζοντας στη βιτρίνα έναν πίνακα του Ματίς, εξέθεσε
δίπλα στον Πικάσο (είχε πει για τον Γκίκα ότι «έχει πολυπνευματικότητα στο
έργο του»), βρέθηκε στις ίδιες εκθέσεις και εκδόσεις με τον Μπρακ, γνώριζε τον
Καντίνσκι. Επέστρεψε στην Ελλάδα το 1934 και έπαιξε καταλυτικό ρόλο στη
σύνδεση του μοντερνισμού με την ελληνικότητα.

Τα λαϊκά αντικείμενα, τα σύνεργα του ψαρέματος, οι χαρταετοί μπήκαν στο
θεματολόγιό του. Το φως άλλαξε τους προσανατολισμούς του και μετακίνησε το
ενδιαφέρον του από την επιφάνεια προς την αναζήτηση της αρμονίας και της
εσωτερικότητας. «Όποιος δεν αισθάνεται την ωραιότητα μιας ξύλινης φτωχικής
παράγκας είναι ανίκανος να καταλάβει και να θαυμάσει τον Παρθενώνα», έλεγε.

Να ήταν άραγε ο λόγος της επιστροφής του στην Ελλάδα ή, όπως είπε αργότερα σε
ραδιοφωνική εκπομπή, ο φόβος ότι η ελληνική καταγωγή του θα τον εμπόδιζε να
ενσωματωθεί στο διεθνές κίνημα; Αντί για ουραγός στο Παρίσι επέλεξε να γίνει
μπροστάρης στην Ελλάδα. «Στον κυβισμό έβλεπα ό,τι μπορούσε να σχετιστεί με την
αρχαία ελληνική, άσπιλη αγνότητα, την οικονομία των γραμμών».

INFO

«Γκίκας. Ο απολλώνιος, ο διονυσιακός» στο Μουσείο Μπενάκη (κτίριο οδού
Πειραιώς 138, τηλ. 210-3453.111) έως 21 Ιανουαρίου. «Γκίκας. Τοπία και
εσώτερα» στην Πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων (Πειραιώς 5, τηλ. 210-3231.841) από 29
Νοεμβρίου έως 29 Ιανουαρίου.