Πολλαπλή μύηση

Ο Γιάννης Σταματίου με την Μπέσυ Μάλφα κρατούν στα χέρια τους το «κοστούμι» (Θέατρο «Κνωσσός»). Επάνω: ο σκηνοθέτης της παράστασης Σοτιγκί Κουγιατέ

Όσοι δεν έχουν γοητευθεί από τις σαιξπηρικές ή και τις τσεχωφικές του
παραστάσεις στο θέατρό του στο Παρίσι, είχαν εδώ την ευκαιρία να δουν τα
«εξωτικά» δημιουργήματά του· οι αρχές τους, η αισθητική τους και η «ηθική»
τους διαρρέουν και ψυχώνουν και την προσέγγιση των ευρωπαϊκών κλασικών
κειμένων. Γιατί η «Τρικυμία», ο «Άμλετ», ο «Βυσσινόκηπος» της παρισινής
περιόδου του Μπρουκ έχουν απορρίψει και σχεδόν σβήσει τις πρωτοποριακές του,
σαιξπηρικές ή σύγχρονες δραματουργικά παραστάσεις του στην Αγγλία και
ιδιαίτερα στο Στράντφορντ. Ο περίφημος «Ληρ» του με τον Πολ Σκόφιλντ που έχει
γράψει ιστορία στην σύγχρονη σαιξπηρική ερμηνευτική, δεν μετράει πια στη
συνείδηση του ανήσυχου δημιουργού μετά την αφρικανική περιπέτειά του. Πράγματι
το 1972 και το 1973 ο Μπρουκ με μια ομάδα μαθητών – ηθοποιών του μυήθηκε στην
αφρικανική «ματιά», «λαλιά» και μιμική, σε μια απόπειρά του να ανακαλύψει την
προϊστορία του θεάτρου. Έκανε δηλαδή σε τελείως πρακτικό επίπεδο, ό,τι σε
αυστηρά θεωρητικό την ίδια εποχή κατόρθωσε στον τόπο μας μια παραγκωνισμένη
εθνοθεατρολόγος: η Κατερίνα Κακούρη. Το παγκοσμίως μοναδικό ογκωδέστατο
εικονογραφημένο έργο της «Προϊστορία του θεάτρου» (έκδοση και στα αγγλικά του
υπουργείου Πολιτισμού της Ελλάδος – που δεν διατέθηκε στο εμπόριο και τα
αντίτυπά του πιθανόν σάπισαν σε κάποια αποθήκη!) αναλύει εξαντλητικά τελετές,
δρώμενα, μυητικές διαδικασίες, μεταμορφωτικές εμπειρίες από τους «λεγόμενους»
πρωτόγονους λαούς. Χοροί, άσματα, ξόρκια, μαγικές επικλήσεις, προσωπεία,
σύμβολα, θεατρόμορφες λειτουργίες με σπάνια φωτογραφικά ή ζωγραφικά
ντοκουμέντα από τις καταγραφές, περιγραφές και αναλύσεις των εθνολόγων και των
των κοινωνικών ανθρωπολόγων, εκτιμώνται με θεατρολογική μέθοδο. Είχα την τιμή
να παρουσιάσω στη Μεταπολίτευση από την τηλεόραση αυτό το ανεκτίμητο μνημείο
(το κείμενο της εκπομπής εκείνης έχει δημοσιευθεί στο περιοδικό «Εποπτεία»)
καθώς έχω προλογίσει την επανέκδοση από την «Εστία» του πρώτου πυρήνα της
έρευνας της Κακούρη «Προαισθητικές μορφές θεάτρου». Η Κακούρη, βραβευμένη από
την Ακαδημία και για το έργο της «Διονυσιακά» (με θεατρόμορφα δρώμενα και
τελέσματα της ελληνικής ενδοχώρας) ήταν η Ιώ στον «Προμηθέα Δεσμώτη» των
Σικελιανών στις Δελφικές Γιορτές (1927). Με συνέδεε μια βαθιά φιλία μαζί της
και μετά τον θάνατό της το αρχείο της έχει προσφερθεί στο Τμήμα Θεατρικών
Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών (ακόμη αταξινόμητο και ανερεύνητο!). Αν
επιμένω στην προσφορά της Κακούρη, είναι για να δείξω πως η θεωρητική
προσέγγιση του «πρωτόγονου» θεάτρου έχει συντελεσθεί. Όταν γνώρισα τον Πίτερ
Μπρουκ, το 1975, είχε ήδη μυηθεί στην αφρικανική θεατρολογική τελετή και είχε
κωδικοποιήσει τις εμπειρίες του. Έδειξε ενδιαφέρον για τις μελέτες της
Κακούρη· παρεκάλεσα λοιπόν τον τότε υπουργό Πολιτισμού, ακαδημαϊκό Κ. Τρυπάνη,
και του εστάλη ένα αγγλικό αντίτυπο της «Προϊστορίας» της Κακούρη.

Ο Μπρουκ και η ομάδα του έχει σε σειρά άρθρων καταθέσει τις αποκαλυπτικές
εμπειρίες από την επαφή με το αφρικανικό «κοινό». Ο Μπρουκ όταν επέστρεψε στο
Παρίσι δεν έφερε μαζί του μόνο τις σημειώσεις του. Έφερε και Αφρικανούς
τελεστές (δεν δικαιούται κανείς να τους χαρακτηρίσει ηθοποιούς, γιατί οι
έννοιες «θέατρο», «ηθοποιός» δεν έχουν νόημα στην αφρικανική γλώσσα και
παράδοση).

Από τότε ο Μπρουκ ανεβάζει έργα της ευρωπαϊκής παράδοσης με πανσπερμία
συντελεστών (γλωσσική, θρησκευτική, ηθική, κοινωνική). Ψάχνει να βρει τη χρυσή
τομή, τον ελάχιστο κοινό συντελεστή της μιμητικής διαδικασίας. Εκκινώντας από
το αριστοτελικό αξίωμα πως «ο άνθρωπος φύσει μιμητικόν ζώον εστί» διερευνά
συμπεριφορές, σύμβολα, τελέσματα, κοινούς μύθους και αναγνωρίσιμες αντιδράσεις
σε κοινά ερεθίσματα.

Στην Ελλάδα είχαμε την ευκαιρία να δούμε την «Μπαχαμπχαράτα» του, τον «Τιέρνο
Μποκάρ», το «Ο Σίζουε Μπάνζε πέθανε». (Έχω ευτυχήσει να διατυπώσω τον
αφοπλισμένο θαυμασμό μου γι’ αυτές τις μυήσεις στη μαγεία του θεάτρου).

Τώρα στο θέατρο «Κνωσός» ένας από τους στυλοβάτες της παιδευτικής πρακτικής
του Μπρουκ, ο Σοτιγκί Κουγιατέ «γκριό» (μάγος) και απόγονος «γκριό» από το
Μάλι, σκηνοθετεί, εφαρμόζοντας – αντιγράφοντας θα έλεγα με την άδεια του
Δασκάλου – την πρωτογενή σκηνοθεσία του, μια μυθική παράσταση που έχει
περιοδεύσει σ’ όλο τον κόσμο. «Το κοστούμι» του Καν Τεμπά, ένα απροσδόκητο
αφρικανικό «Ιψενικό» τρίγωνο!! Ο Μπρουκ δέχθηκε στην Ελλάδα να παιχτεί το έργο
από λευκούς που ενσαρκώνουν τους μαύρους της ιστορίας. Σ’ όλο τον κόσμο το
έργο παίχτηκε από μαύρους και ένας από τους πρωταγωνιστές ήταν στη Γαλλία ο
Κουγιατέ.

Ο Τεμπά ήταν ένας περιθωριοποιημένος συγγραφέας στο γκέτο του Σοβέτο,
αλκοολικός και ναρκομανής, στην εποχή του απαρτχάιντ. Πέθανε σαν το σκυλί στ’
αμπέλι. Την ιστορία του μετέγραψαν στα αγγλικά οι Μουτλοάτσε – Σάιμον και τη
διασκεύασε για τον Μπρουκ στα γαλλικά η άμεση συνεργάτιδά του και σύντροφός
του Μαρί-Ελέν Εστιέν. Την ελληνική μεταγραφή έκανε η εμπνευσμένη Λουίζα
Μητσάκου (που έχει συνδράμει και άλλες Μπρουκιανές παραστάσεις στην Ελλάδα).

Είναι μεγάλη τιμή αυτό που έγινε στον Λάμπρο Τσάγκα, να του εμπιστευθούν την
ελληνική αναδοχή του «Κοστουμιού». Το έργο αυτό είναι μια συνταρακτικά απλή
ιστορία μοιχείας. Κύρια πρόσωπα: ο σύζυγος, η σύζυγος και το κοστούμι που
άφησε στην καρέκλα ο εραστής, όταν πιάστηκε επ’ αυτοφώρω στη συζυγική παστάδα
και το ‘σκασε γυμνός. Ο σύζυγος συλλαμβάνει ένα σατανικό σχέδιο εκδίκησης, που
οδηγεί αυτό το κατ’ αρχάς ειρωνικό έργο σε τραγική φάρσα!!

Δεν θα μείνω στα καθέκαστα, γιατί τα απλά πράγματα όταν τα αφηγείσαι τα
διαλύεις. Το επαναστατικό δεδομένο σ’ αυτήν την παράσταση είναι το σκηνικό
ύφος. Η ιστορία του Τεμπά κρατάει την αφηγηματική της γοητεία. Οι ηθοποιοί
είναι αφηγητές και χαρακτήρες ταυτόχρονα. Αναφέρονται άλλοτε σε τρίτο πρόσωπο
στον χαρακτήρα που υποδύονται και άλλοτε στο πρώτο. Ένα είδος Μπρεχτικής
αποστασιοποίησης – θα έλεγα πως «λένε» τις σκηνικές οδηγίες, τι κάνει, πώς
συμπεριφέρεται, τι σκέπτεται, πώς αντιδρά, ο ρόλος που ενσαρκώνουν και
μπαίνουν στο πετσί του όταν η αφήγηση δηλώνει διάλογο.

Τραγούδια των Ζουλού

Ο Κουγιατέ καθοδήγησε τους τεχνικούς του θεάτρου και διασκεύασαν τη
σκηνή όπως στην πρωτογενή παράσταση στο «Bouffes du Nord» του Μπρουκ ενώ
κράτησε την ηχητική μπάντα με τις επιλογές του Μπρουκ από τραγούδια των
Ζουλού!! Οι φωτισμοί του Δημ. Παπαδόπουλου ακολούθησαν τον αρχικό σχεδιασμό.
Μια λοιπόν Μπρουκιανή σκηνοθεσία με Έλληνες ηθοποιούς. Ο Λάμπρος Τσάγκας,
ηθοποιός με αμεσότητα και πηγαίο χιούμορ, σχεδόν μια παρουσία θυμόσοφου
υποδύεται τον γενικό αφηγητή και είναι σχολιαστής των γεγονότων με άνεση και
μια έξοχη χορευτική κίνηση. Ο Γιάννης Σταματίου (μυημένος σε σεμινάρια της
σχολής του Μπρουκ) υποδύεται τον σύζυγο (Φιλήμονα) με μια κυνική απόλαυση και
όμως με τραγικό, προδομένο προσωπείο. Ο Κώστας Κλάδης (ο εραστής) στο σύντομο
ρόλο του δημιούργησε έμμονη εικόνα. Η Μπέσυ Μάλφα είναι έξοχη. Με μια
μινιμαλιστική τεχνική διατρέχει μια διαδρομή από τη νωχέλεια στη λαγνεία και
από ‘κει στην ταπείνωση έως την απελπισία με βουβό κώδικα και εγκαρτέρηση. Το
τραγούδι της είναι συνταρακτικό και μουσικά άψογο. Πώς έχει ξεφύγει αυτή η
κοντράλτα μεταλλική φωνή από τους συνθέτες μας; Στο θέατρο «Κνωσσός»
συντελείται κάτι μοναδικό. Μάθημα ύφους, ήθους, επαγγελματισμού και μυητικής μαθητείας.

INFO

«Το κοστούμι». Στο θέατρο «Κνωσσός». (Κνωσσού, 11, Πλατεία Αμερικής. Τηλ.
210-8677.070 και 210-8624.463)