Ο Οιδίποδας στο ντιβάνι

Χωρίς αμφιβολία, ο Οιδίποδας και ο Νάρκισσος είναι οι σκοτεινοί «σταρ» στην
ιστορία του ανθρώπινου πάθους. Από κοντά έρχεται και η μελαγχολία του Αίαντα,
η τραυματική μύηση του έφηβου Φιλοκτήτη στον κόσμο των ενηλίκων, η
παρεξηγημένη θηλυκότητα της Πανδώρας και ο δραστικός τρόπος με τον οποίον η
Κλυταιμνήστρα ξεμπέρδεψε άπαξ διά παντός με τον λεγόμενο «φθόνο του πέους».

Η ψυχαναλυτική ερμηνεία των αρχαίων μύθων δεν είναι ωστόσο μια «λυμένη»
ιστορία για τα κατασυκοφαντημένα παιδιά του Σίγκμουντ Φρόυντ. Οι Έλληνες
ψυχαναλυτές όλων των τάσεων ενσωματώνοντας δημιουργικά τις μεταξύ τους
διαφορές απαντούν στην αμφισβήτηση που δέχεται τελευταία η ψυχαναλυτική θεωρία
με μια οικουμενικού χαρακτήρα χειρονομία. Η Ελληνική Εταιρεία Ψυχαναλυτικής
Ψυχοθεραπείας και η Διεθνής Ένωση για την Ιστορία της Ψυχανάλυσης που έχει την
έδρα της στο Παρίσι, θα φιλοξενήσουν στην Αθήνα ζωντανούς μύθους της επιστήμης
τους από όλον τον κόσμο με σκοπό να ξαναπιάσουν το νήμα των ανθρώπινων
διαταραχών χωρίς να αποκλείουν τη βοήθεια της Ιστορίας, της Ανθρωπολογίας, της
Φιλολογίας και των νευροεπιστημών. Στο Συμπόσιο θα μιλήσουν εκατόν τριάντα
πέντε Έλληνες και ξένοι, ανάμεσά τους και ο Αντρέας Γιαννακούλας, μέλος της
Βρετανικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας και μέχρι πρότινος πρόεδρος της ανάλογης
ιταλικής, ο Χάρολντ Μπλουμ από το Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, οι Αλέν Ντε
Μιζολά, Αντονίνο Φερό, Στέφανο Μπολονίνι και ο «μυθικός» ψυχαναλυτής Αντρέ
Γκριν γνωστός στο μυημένο ελληνικό κοινό από τα δημοσιεύματά του.

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ

Όλοι είμαστε Νάρκισσοι

«Είναι εντυπωσιακή η ομοιότητα των αρχαίων μύθων και των ψυχικών διαταραχών των θεών και ηρώων της μυθολογίας με τις σημερινές διαταραχές και τη σημερινή παθολογία», λέει ο καθηγητής Παναγιώτης Σακελλαρόπουλος

Ο καθηγητής Παναγιώτης Σακελλαρόπουλος, ιδρυτικό μέλος της Ελληνικής Εταιρείας
Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας και συντονιστής της Οργανωτικής Επιτροπής του
Συμποσίου μάς προετοιμάζει για τον σημαντικό διάλογο που αρχίζει αύριο
Τετάρτη, 4 Οκτωβρίου.

Δεν μπορώ παρά να σας ρωτήσω αν η παιδεία μας μάς καθιστά, κατά κάποιο
τρόπο, προνομιακό κοινό.

«Φαντάζομαι ότι είναι μεγαλύτερο το ενδιαφέρον του μέσου Έλληνα απ’ ό,τι το
ενδιαφέρον του μέσου Ευρωπαίου ή Αμερικανού. Ο Έλληνας θα πάει προς αυτά
έχοντας την επιρροή μιας βαθύτερης παράδοσης, έστω και αν αυτή δεν προέρχεται
από μελέτες, αλλά είναι μια λαϊκή παράδοση. Θα ήθελα να προσθέσω όμως ότι δεν
πρόκειται για απλές συνδέσεις μυθολογίας και τραγωδίας με την Ψυχανάλυση.
Πρόκειται για μια σύνδεση και αλληλουχία που εμφανίζεται καθημερινά στη
δουλειά μας ως ψυχοθεραπευτές: σύμβολα, κοινές αντιδράσεις μεταξύ των αρχαίων
ηρώων και των σημερινών ατόμων που εμφανίζουν διαταραχές. Υπάρχει μια κοινή
σοφία στην αντιμετώπιση από την παράδοση ανάλογων καταστάσεων τότε και τώρα».

Η Αντιγόνη του Σοφοκλή είναι μια ηρωίδα με ανελαστικό ψυχισμό, και διαρκής πρόκληση για το θέατρο (εδώ η Αμαλία Μουτούση και ο Λευτέρης Βογιατζής στη φετινή παράσταση της Επιδαύρου)

Φέτος το καλοκαίρι η Αντιγόνη, σε σκηνοθεσία Λευτέρη Βογιατζή, έστειλε
χιλιάδες ανθρώπους στην Επίδαυρο. Αυτή η ηρωίδα του Σοφοκλή με τον ανελαστικό
ψυχισμό είναι διαρκής πρόκληση για το θέατρο. Αντίθετα με την τέχνη, η
ψυχανάλυση δείχνει να έχει καταλήξει προ πολλού στην ερμηνεία των τραγικών
ηρώων.

«Η τέχνη έχει στενή σχέση με την Ψυχανάλυση. Σύγχρονα ή παλαιότερα
αριστουργήματα επηρεάστηκαν πολύ από την Ψυχανάλυση. Είναι εκπληκτικό το πόσο
όλες οι μορφές της τέχνης μπορεί να βοηθήσουν τον ψυχοθεραπευτή στο κλινικό
του έργο. Μια ερώτηση που μου γίνεται συχνά από φίλους είναι: “Μια παράσταση
στην Επίδαυρο ή στο Ηρώδειο μπορεί να επηρεάσει το άτομο θετικά ή αρνητικά όσο
μια ψυχαναλυτική συνεδρία;”. Δεν δίνω απάντηση, λέγοντας ότι η ψυχανάλυση
είναι εναντίον της γενίκευσης. Κάθε άτομο είναι κάτι το μοναδικό, και αυτό και
οι αντιδράσεις του. Κάθε ψυχαναλυτική συνεδρία έχει την ιδιαιτερότητά της».

Λέμε συχνά αυτός είναι Οιδίποδας ή Νάρκισσος. Είναι «θεραπευτική» αυτή η
εκλαΐκευση;

«Δεν έχω ακούσει κανέναν μέχρι σήμερα να ονομάσει κάποιον δικό του: “αυτός
είναι Οιδίποδας”. Ίσως ο λόγος είναι ότι ο Οιδίποδας πόνεσε τόσο πολύ για να
το χρησιμοποιήσει κανείς ως χιούμορ. Το ότι με το “αυτός είναι Νάρκισσος” ο
λαός χαρακτηρίζει τον κομψευόμενο, εκείνον που προσπαθεί να μοιάζει ωραίος,
καθώς ακόμη και τον εγωκεντρικό ή εκείνον που έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό
του, είναι γεγονός. Ψυχαναλυτικά, όμως, οι όροι νάρκισσος και ναρκισσισμός
είναι από τις πιο δύσκολες ψυχοδυναμικές έννοιες.

Ο ναρκισσισμός που αναφέρεται στην επιβίωση, στην επιθυμία του μικρού παιδιού
να διατραφεί, να μην κρυώνει, να αναζητά τη θαλπωρή και να κινητοποιεί
μηχανισμούς αυτοσυντήρησης, είναι βασικό γνώρισμα ψυχοβιολογικό της επιβίωσης
του ατόμου. Γι’ αυτό το λόγο και ο ναρκισσισμός ονομάζεται “ο φύλακας της
ζωής”.

Από την άλλη πλευρά, έχουμε τον “κακοήθη” ναρκισσισμό, που εμφανίζεται σε
άτομα που έχουν την τάση να περιορίζουν τη σχέση με τον άλλον, να θεωρούν τον
άλλον επικίνδυνο ή αφόρητες τις σχέσεις μαζί του, εκείνον που δεν μπορεί να
δώσει συναισθηματικά, και κυρίως δεν μπορεί να πάρει. Δεν είναι βεβαίως μια
καλοήθης μορφή ναρκισσισμού. Στο Συμπόσιο, ο Μ. Parsons θα μιλήσει σε μια
συνεδρία για τον “Καλό και κακό ναρκισσισμό στον Αίαντα του Σοφοκλή”».

Εντυπωσιακές ομοιότητες

Η μυθολογία δέχεται νέα μέλη ή είναι κλειστό κλαμπ; «Καμία μορφή τέχνης ή
επιστήμης δεν είναι κλειστό κλαμπ», απαντά ο καθηγητής Παναγιώτης
Σακελλαρόπουλος. «Παντού επιδιώκεται ο διάλογος. Οι αρχαίοι μύθοι των προγόνων
μας τροποποιήθηκαν βέβαια από την κοινωνική ομάδα και τους πολιτισμούς, αλλά
πιστεύω ότι έχουν κρατήσει οι περισσότεροι ατόφιο τον αρχικό τους χαρακτήρα.
Στο συνέδριο θα τονιστεί ακριβώς αυτή η ομοιότητα των αρχαίων μύθων και των
ψυχικών διαταραχών των θεών και ηρώων της μυθολογίας με τις σημερινές
διαταραχές και τη σημερινή παθολογία. Είναι εντυπωσιακή η ομοιότητα!».

Τι θα απογίνουν οι μύθοι μετά την επέλαση της νευροβιολογίας;

«Η νευροβιολογία θα προσθέσει σιγά σιγά νέα στοιχεία για τη λειτουργία
εγκεφάλου και ψυχισμού. Άλλωστε, η Ψυχανάλυση και οι νευροεπιστήμες είναι
συχνά πολύ κοντά η μία στην άλλη, και μια ενότητα του συμποσίου θα
επεξεργαστεί αυτή τη σχέση. Οι μύθοι και η ανάγκη για μύθους είναι γνώρισμα
του ανθρώπινου είδους που αιώνες πλέον εκφράζεται. Γιατί, λοιπόν, η
νευροβιολογία, αφού και αυτή είναι γνώρισμα του ανθρώπινου είδους να
καταστρέψει τους μύθους;».

INFO

Ο Οιδίποδας είναι ο σκοτεινός «σταρ» στην ιστορία του ανθρώπινου πάθους (στη φωτογραφία ο Γιώργος Κιμούλης σε παράσταση του 2005)

Διεθνές συμπόσιο «Ιστορία και λειτουργία των μύθων στην ψυχανάλυση. Συνδέσεις
μυθολογίας, τραγωδίας και κλινικής». Στο νέο κτίριο του Μουσείου Μπενάκη
(Πειραιώς 138 και Ανδρονίκου), 4 έως 8 Οκτωβρίου. Εγγραφές και δελτίο
συμμετοχής στην ιστοσελίδα του συμποσίου www. myth-psaathens2006.gr