Ελληνική ενδυμασία πέρα από τα… τσολιαδάκια

Στοιχεία της φαντασίας των ξένων περιηγητών – ζωγράφων (όπως εδώ μια εκδοχή «μαρκησίας» σε χαρακτικό λαϊκής φορεσιάς!) συνυπάρχουν στις εκατοντάδες απεικονίσεις της ελληνικής ενδυμασίας από τον 16ο ακόμη αιώνα

Η ελληνική ενδυμασία στους προηγούμενους αιώνες ήταν παρεξηγημένη. Εικόνες από
τσολιαδάκια, ρομαντικές Αμαλίες, καραγκούνες και βλαχοπούλες – μπαλαρίνες
έκρυβαν την πραγματική της εικόνα.

Τομή στον θελκτικό, αλλά ουσιαστικά ανεξερεύνητο κόσμο των εκατοντάδων
ελληνικών ενδυμασιών που απεικόνισαν οι ξένοι περιηγητές – ζωγράφοι, συχνά
χωρίς να καταλαβαίνουν τι βλέπουν, επιχειρεί λοιπόν για πρώτη φορά μια έκθεση
και μια έκδοση-πυξίδα που αποδίδει στο κοινό τη δωρεά της συλλογής του Γιάννη
Κοιλαλού.

Η φαντασμαγορία, η φαντασία στη σύνθεση των κομματιών, οι τολμηροί χρωματικοί
συνδυασμοί, ο πλούτος των περίτεχνων κοσμημάτων -ίδια όλα της ελληνικής
ενδυμασίας- ενέπνευσαν αλλά και… ζάλισαν τους ξένους περιηγητές που έμπλεξαν
αυθεντικά και φανταστικά στοιχεία στις απεικονίσεις τους. Αυτή η παρεξήγηση,
κατά τον διευθυντή του Μουσείου Μπενάκη Άγγελο Δεληβορριά, αίρεται τώρα με την
πρώτη τεχνο-ιστορική θεώρηση της ελληνικής φορεσιάς που μέχρι τώρα απασχολούσε
αποκλειστικά τους λαογράφους.

Ιδού και το πρώτο συμπέρασμα που προκύπτει από μια «εικαστική θεώρηση» των
απεικονίσεων της ελληνικής φορεσιάς που ανέλαβε μια ιστορικός της τέχνης, η
Φανή Μαρία Τσιγκάκου. Που ανέλαβε να ξεχωρίσει τις αλήθειες για την ελληνική
φορεσιά: τους τολμηρούς συνδυασμούς χρωμάτων στις ενδυμασίες της Κρήτης
(πράσινο με κόκκινο ή μπλε με κίτρινο), τα σι-θρού της Χίου, τα ψηλά καπέλα
στη Μακεδονία, τα επάλληλα φορέματα στη Μήλο, τα βαριά κοσμήματα των
Σαρακατσάνων, τις ανατολίτικες χυτές ενδυμασίες των εμπόρων (ώστε να φαίνονται
ευκατάστατοι) και τον γιορταστικό στολισμό των φουστανελάδων.

Από κει και πέρα αρχίζουν οι μύθοι. Την αρχή της παρεξήγησης και της ανάμειξης
φανταστικών και πραγματικών στοιχείων έκαναν πρόχειρα σκίτσα ή υπαγορευμένες
οδηγίες και περιγραφές των περιηγητών προς τους ζωγράφους που ανέλαβαν να
εικονογραφήσουν τα βιβλία των ταξιδιωτικών εντυπώσεων – χωρίς να έχουν δει τις
ενδυμασίες – με κάποιες ξυλογραφίες, λιθογραφίες, χαλκογραφίες, σχέδια. Αυτά
τα χαρακτικά «κατάγονται» συνήθως από ένα πρωτότυπο έργο· και οι ξένοι
χαράκτες τα αντέγραφαν και τα αναπαρήγαν κατά κόρον.

Αργότερα, όταν οι ζωγράφοι άρχισαν να ταξιδεύουν στην Ανατολή και να
ζωγραφίζουν τα πορτρέτα Ελλήνων αρχόντων, σουλτάνων και των ευνοουμένων τους.
Οι απεικονίσεις των ενδυμασιών έγιναν πιο ακριβείς. Συνέτεινε σ’ αυτό και η
ανάγκη του αιώνα του Διαφωτισμού για εγκυκλοπαιδικές εκδόσεις. Οι ελληνικές
ενδυμασίες έγιναν μόδα. Στα πάρτι των διπλωματικών κύκλων, για μεταμφιέσεις
στο θέατρο, σε λευκώματα και έντυπα.

Έτσι υπάρχουν απεικονίσεις της ελληνικής φορεσιάς σε στυλ μπαρόκ, σαν
μαρκησίες, ροκοκό, σαν μπαλαρίνες, ρομαντικό. Η τάση που επικράτησε τον 19ο
αιώνα όμως ήταν ο εξωτισμός, ο οριενταλισμός και η απεικόνιση της ελληνικής
ενδυμασίας βουτήχτηκε στα έντονα πληθωρικά τουρκομερίτικα σχήματα και χρώματα.

Και όμως, αυτές οι έντυπες απεικονίσεις που βλέπουμε στα παλιά χαρακτικά των
βιβλίων είναι «θησαυροί», πολύτιμες οπτικές μαρτυρίες με μεγάλη σημασία για
την Ιστορία, την Τέχνη, τη Λαογραφία, την Ενδυματολογία, τη Σκηνογραφία.
Κάποτε αποτελούν τους μόνους «μάρτυρες» για ενδυμασίες ή τμήματα ενδυμασιών
που έχουν χαθεί. Τι μας αφορά αυτό; Οι ενδυμασίες γι’ αυτούς που τις φορούσαν
ήταν μια ταυτότητα. Διακριτικά των επαγγελμάτων (κληρικός, στρατιωτικός,
ναυτικός, χασάπης, αγρότης), της κοινωνικής θέσης (άρχοντας, αστός) ακόμα και
της οικογενειακής κατάστασης.

Αναπαραγωγή του «λάθους»

Μίνι φούστα, κόκκινες κάλτσες ώς κάτω από το γόνατο και κόκκινα φιογκάκια με σταυρούς φορούσαν τα κορίτσια της Μήλου στις αρχές του 19ου αιώνα

Η συμβολή της συλλογής Κοιλαλού με 550 συνολικά (220 εκτίθενται) απεικονίσεις
ενδυμασιών που έχουν αποσπασθεί από διάφορα δυσεύρετα βιβλία έγκειται στο ότι
επέτρεψε να ιχνηλατηθεί και να αποδοθεί το γενεαλογικό δένδρο των εικόνων.
Π.χ. ένα φανταστικό χαρακτικό φορεσιάς μπορεί να αναπαράχθηκε από έξι
διαφορετικούς καλλιτέχνες σε διαφορετικές εποχές και διαφορετικές χώρες,
δημιουργώντας την πεποίθηση ότι αυτό είναι το δεδομένο της ελληνικής φορεσιάς.
Αυτό το δύσκολο έργο της τεκμηρίωσης ανέλαβε στον κατάλογο η Λεονόρα Ναβάρι.

Η Φανή Μαρία Τσιγκάκου που επιμελήθηκε την έκθεση των 220 χαρακτικών
ασχολήθηκε με ιδιαίτερο ζήλο, ώστε τα έργα να «φανερώσουν τις παραμέτρους που
θα ξεχωρίσουν τα αυθεντικά στοιχεία από τη φαντασία».

Η έκθεση ακολουθεί τη λογική τής συλλογής, που άρχισε από τις φορεσιές της
Χίου – γενέτειρας του συλλέκτη – επεκτάθηκε στα νησιά του αρχιπελάγους, την
Κρήτη και την Κωνσταντινούπολη, κατέβηκε σ’ όλη τη στεριανή Ελλάδα και
αφιέρωσε ένα κομμάτι στις απεικονίσεις του βίου: από τη γέννα, τις γιορτές,
την καθημερινή ζωή, τις ασχολίες ώς τον θάνατο.

INFO

«Η ελληνική ενδυμασία. Έντυπες πηγές 16ου – 20ού αιώνα από τη Συλλογή Ι.Δ.
Κοιλαλού στο Μουσείο Μπενάκη (Κουμπάρη 1, τηλ. 210-3671.000). Έως 12 Νοεμβρίου.